طرحواره های تاب آور “قسمت دوم”

طرحواره های تاب آور “قسمت دوم”

یادداشت اختصاصیِ دکتر آزیتا کشاورز استاد دانشگاه، درمانگر و عضو تیم تخصصی تاب آوری در انجمن ازدواج و خانواده کشور

با مهارت تاب آوری، درد را می پذیریم و زخم های روح مان را پانسمان می کنیم. نگرش های مثبت نیز مهارت های تاب آوری را افزایش می دهند و بدیهی است اگر قالب های ذهنی منفی، تحمل درد و رنج را نداشته باشند و بدترین انتخاب ها را داشته باشند و مشکلات روحی را تحمل کنند. سوال اینجاست: آیا همه ی طرح واره ها، منفی و ناسازگار هستند و آیا طرح واره های منفی می توانند ایجاد نگرش مثبت در یک فرد نمایند؟!

چند سال بعد از آن که مدل طرح واره درمانیجفری یانگ و تمرکز او بر طرحواره های ناسازگار نظریه ای ارائه شد،که  الیوت و لاسن[۱] به نقد این دیدگاه پرداختند. این دو نفر معتقدند که در مدل طرح واره درمانی تنها به طرح واره های  ناسازگار اشاره شده و  بخشی به طرح واره های سالم اختصاص پیدا نکرده است.

ایشان همچنین معتقد بودند که طرحواره ها همیشه منفی نیستند و اگر طرح واره ای هم مثبت باشد ممکن است انعطاف ناپذیر و ناسازگار تلقی گردد.

ریشه های فلسفی این مقاله را میتوان در دیدگاه ارسطو دنبال کرد. ارسطو در کتاب اخلاق نیکو ماخوسی[۲] بر این باور است که فضایل اخلاقی را می توان در یک پیوستار نگاه کرد و اگر فضایل اخلاقی در مسیر افراط و تفریط بیفتند می توان  آن ها را جزء رذایل اخلاق تلقی کرد. پس بر همین اساس می تواند بی اعتمادی افراطی و اعتماد پذیری بیمارگونه را نیز طرح واره های ناسازگار اولیه دانست. در دیدگاه رفتار درمانی نیز بر همین اساس به فرمول بندی مهارت های رفتاری می پردازند. به عنوان مثال کمک طلبی در شخصیت های وابسته بسیار زیاد است و در شخصیت های وسواسی خیلی اندک است.

از سویی دیگر داشتن درک درستی از بحران و تروما به ما کمک می کند تا برای حل آن تجربه ناراحت کننده و شرایط سخت روزگار به چالشی فراخوانده شویم،به طوریکه تبدیل به فرد پخته تر و قوی تر و رشدیافته تر شویم.

معرفی طرحواره های منعطف

طرح واره های منعطف به عنوان یکپارچه سازی پیچیده ای از داده های مثبت و منفی در یک دامنه معین ارائه می شوند. یک     طرح واره وقتی منعطف است که اطلاعات متناقض را به روشی معقول و قابل قبول ادغام می کند، در نتیجه اجتناب و واکنش عاطفی کمتری ایجاد می شود. حالت های مثبت و منفی را می توان همزمان در یک طرح واره منعطف نگه داشت.

برخلاف طرحواره های یک پارچه (یک قطبی)، طرح واره های منعطف دارای جزئیات بیشتری در مورد جنبه های مختلف از یک دامنه طرحواره هستند. این مطالعه نشان می دهد که یک تعادل مناسب از داده های مثبت و منفی یکپارچه در مورد خود برای عملکرد مطلوب روانشناختی و اجتماعی ضروری است.

طرحواره های منعطف معمولا دو حالت دارند:

اول: هر دو طرح واره منعطف منفی و غیر منعطف مثبت شامل یک دیدگاه شدید و یک بعدی نسبت به خود، دیگران و انتظارات هستند. تصور می کنند جهان بدتر یا بهتر از آن چه برای آنها بوده است، هست یا می توانست باشد.

دوم، به نظر می رسد که طرح های منعطف منفی و مثبت، اغلب با تأثیری قوی تر از طرح های یکپارچه همراه هستند.

شباهت سوم و نهایی در این واقعیت نهفته است که هر دو طرح واره های منعطف مثبت و منفی عموماً منجر به پیامدهای منفی می شوند.

مقایسه اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد و تصویرسازی ذهنی هدایت‌شده بر تاب‌آوری بیماران قلبی مراجعه‌کننده به بخش بازتوانی قلب

اهداف یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ‌ومیر در دنیا بیماری قلبی‌عروقی است. زمینه‌های زیستی و عوامل خطرساز جسمانی، انواع استرس‌ها و پریشانی‌ها، راهبردهای مقابله‌ای غیر‌کارآمد، رویدادهای پراسترس زندگی و همین‌طور سطح پایین تاب‌آوری در بروز و تشدید این بیماری نقش مؤثری دارند. هدف پژوهش حاضر مقایسه اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد و تصویرسازی ذهنی هدایت‌شده بر تاب‌آوری بیماران قلبی مراجعه‌کننده به بخش بازتوانی قلب در سال۱۳۹۷-۱۳۹۸ است.
مواد و روش ها این مطالعه یک پژوهش نیمه‌تجربی از نوع پیش‌آزمون ـ پس‌آزمون و پیگیری با گروه کنترل است. ۴۵ نفر به عنوان نمونه پژوهش به روش در دسترس انتخاب شدند و مقیاس تاب‌آوری کانر ـ دیویدسون (CD-RIS) را تکمیل کردند. مداخلات شامل هشت جلسه (گروه درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد) شصت‌دقیقه‌ای و ده جلسه (گروه تصویرسازی ذهنی هدایت شده) ۴۵ دقیقه‌ای بود و برای تحلیل داده‌ها از تحلیل کوواریانس با اندازه‌گیری مکرر و آزمون بونفرونی در نسخه ۲۲ نرم‌افزار SPSS اتفاده شد.
یافته ها داده‌های به‌دست‌آمده از روش تحلیل کوواریانس با اندازه‌گیری مکرر نشان از اثربخشی معنادار هر دو روش بر افزایش تاب‌آوری بیماران قلبی دارد. همچنین، مقایسه زوجی گروه‌ها با استفاده از آزمون مقایسه‌های چندگانه بنفرونی نشان از اثربخشی بالاتر، بیشتر و معنی‌دار درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد در مقایسه با درمان تصویرسازی ذهنی هدایت‌شده بر تاب‌آوری (P<0/005) دارد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، به واسطه تمرکزش بر انعطاف‌پذیری روان‌شناختی مؤثرتر از درمان تصویرسازی ذهنی هدایت‌شده بر تاب‌آوری است.
نتیجه گیری با توجه به نتایج این پژوهش درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد با فاکتور اصلی پذیرش، می‌تواند در گسترش مفهوم پذیرش با باورهای بیماران قلبی بر عدم کنترل بر زندگی، مقابله کند و میزان تاب‌آوری آنان را افزایش دهد. ضمناً پیگیری یک‌ماهه نتایج، نشان از پایداری و تقویت آن داشته است.

مقایسه اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد و تصویرسازی ذهنی هدایت‌شده بر تاب‌آوری بیماران قلبی مراجعه‌کننده به بخش بازتوانی قلب

آسیه نیک آختر با تدریس تاب آوری رتبه برتر شد

به گزارش خانه تاب آوری و به نقل از روابط عمومی وزرات آموزش و پرورش آسیه نیک اختر معلم بوشهری موفق به کشب مقام اول ششمین جشنواره الگوی برتر تدریس درس تفکر و سبک زندگی پایه هفتم شد.
به گزارش اداره اطلاع‌رسانی و روابط‌‌عمومی آموزش و پرورش استان بوشهر، آسیه نیک اختر دبیر درس تفکر و سبک زندگی مدارس شهرستان دشتی، توانست در رقابت با  حدود ۱۷۰ فرهنگی از سراسر کشور، مقام اول الگوی برتر تدرییس درس تفکر و سبک زندگی در پایه هفتم را بدست آورد.
نیک اختر با ارائه فیلم تدریس خود با موضوع تاب آوری در این جشنواره شرکت کرده بود.
دبیران درس تفکر و سبک زندگی، مربیان و معاونین پرورشی و مشاوران مدارس با ارائه طرح درس و فیلم تدریس از دروس اعلام شده، در این جشنواره مشارکت کرده اند.گفتنی است جشنواره الگوهای برتر تدریس درس تفکر و سبک زندگی پایه‌های هفتم و هشتم با اهداف ارتقای کیفی شیوه‌های تدریس مربیان، مشاوران و دبیران درس تفکر و سبک زندگی، اصلاح و تغییر نگرش‌های رایج و سنتی در شیوه‌های تدریس، مکتوب کردن تجربیات و به اشتراک گذاشتن دانسته‌ها و اندوخته‌ها برگزار می‌شود.

خانه تاب آوری این موفقیت را شادباش و تهنیت عرض می نماید .

طرحواره تاب آور resilience-schema

 دکتر آزیتا کشاورز

استادیار دانشگاه، مولف و مترجم و عضو تیم تخصصی تاب آوری خانواده در انجمن ازدواج و خانواده کشور 

این یاددداشت اولین بار در مجموعه رسانه های تخصصی مددکاران اجتماعی ایرانیان منتشر شده است

طرحواره بطور کلی به عنوان ساختار، قالب یا چهارچوب فکری تعریف می‌شود و یک الگوی سازمان یافته از تفکر و رفتار است  طرحواره بازنمایی انتزاعی خصوصیات متمایزکننده یک واقعه است. در حوزه شناخت درمانی ،بک [۱] در اولین نوشته هایش به مفهوم طرحواره اشاره کرد. در بافتار روان شناسی و روان درمانی طرحواره به عنوان هر اصل سازمان بخش کلی درنظر گرفته می‌شود که برای درک تجارب زندگی فرد ضروری است. بسیاری از طرحواره‌ها در اوایل زندگی شکل می‌گیرند و خودشان را به تجارب بعدی زندگی تحمیل می‌کنند همان چیزی که از آن به عنوان نیاز به هماهنگی شناختی یاد می‌شود، یعنی حفظ دیدگاهی باثبات درباره خود یا دیگران. یانگ معتقد است برخی از طرحواره‌ها ممکن است هسته اصلی اختلالات شخصیت، مشکلات شناختی و بسیاری از اختلالات مزمن باشند در این جستار این احتمال را که تاب آوری روانشناختی نیز میتواند از الگو های معین و طرحواره های خاصی پشتیبانی  و یا نشات بگیرد مورد بررسی قرار خواهیم داد.

تاب آوری را مبنای توصیف بازنمایی انتزاعی در بازسازی ، بالندگی و رشد پس از سانحه فرض گرفته و در همین چارچوب پایداری روانشناختی را نیز مورد توجه قرار داده  و برای توصیف و شناسایی تجربیات افراد کوششی صورت گرفته است .

در بخش نخست و بعنوان مقدمه به موضوع پایداری روانشناختی خواهیم پرداخت، پایداری یک قابلیت یا شایستگی روانشناختی است که به بعضی افراد فلاکت زده از نکبت های زندگی اجازه میدهد که حد اقل به حالت قوی قبلی  برگشته یا جهش کنند. اینگونه افراد اجازه نمیدهند که مشکلات، حوادث تروماتیک (جگر خراش)، یا شکست بر آنها غلبه کرده و بر عزم آنها خللی وارد کند. افراد بسیار پایدار راهی را پیدا می کنند که دوره کار را عوض کرده، هیجان را درمان کرده، و حرکت به سوی هدف را ادامه دهند.

چیزهایی که پایداری ایجاد می کنند:

برخی عوامل که به نظر میرسد در فردی که دارای پایداری بیشتری است وجود دارد عبارتند از نگرش مثبت، خوشبینی، توانایی در تنظیم هیجانات و توانایی در دیدن اینکه شکست مانند یک نوع بازخورد یا فیدبک مفید است که  احتمال میرود بر اساس الگوها و طرحهای پیش روند .

برای مثال، چنین نشان داده شده که پس از برخورد های مزاحم و اخلالگر، خوشبینی تاثیر و فشار استرس را روی بدن و مغز می کاهد. یعنی اینکه خوشبینی فرد را وادار می کند که به منابع شناختی خود دسترسی یافته، و او را در تجزیه و تحلیل اینکه چه چیزی اشتباه شده با خونسردی برخورد کرده و مسیرهای رفتاری سازنده تری را انتخاب کند.

سایر جنبه های ریشه و بنیادهای پایداری تحت مطالعه هستند. به نظر میرسد که، برای مثال، استعداد ژنتیکی پایداری وجود داشته باشد. اما محیط طبیعی و رشد دوران اولیه زندگی و شرایط  آن دوران نقشی در چگونگی بیان آن ژن یا ژنها دارند.

آیا تروما (ضربه، واقعه) باعث کاهش پایداری شخص میشود؟ آیا توانایی را میتوان آموخت؟ رشد بعد از تروما چیست؟

لزوما چنین نیست؛ افرادی که ضربه خورده یا تروما داشته اند میتوانند – و اغلب – دارای پایداری بالایی هستند. در بعضی مواقع، فرد تروما دیده یا ضربه خورده ممکن است برای مقابله با این تروما عادات ناسازگاری نظیر استفاده از مواد داشته باشند که به طور منفی روی آنها اثر میگذارند و این باعث می شود که توانایی آنها را در مقابله با چالش های آینده را کاهش دهد.

آیا توانایی را میتوان آموخت؟آیا این روند مسیر قابل شناسایی  است ؟

عوامل بسیاری که تعیین کننده پایداری هستند  مانند عوامل ژنتیکی، تجارب دوران اولیه زندگی و شانس را نمیتوان اصلاح کرد اما مهارت های سازنده پایداری را میتوان آموخت مانند شکستن سیکل افکار منفی، عقب راندن حوادث فاجعه آور و جستجوی راه هایی برای مقابله وقتی با موانعی برخورد می کنیم.

رشد بعد از تروما چیست؟

بعد از مواجهه با تروما یا ضربه روحی، بسیاری از افراد معنای روانشناختی و معنوی عمیق تری را پیدا می کنند که به آن رشد بعد از تروما میگویند. این موضوع همیشه بلافاصله بعد از تروما اتفاق نمی افتد و فرد ممکن است که علایم اضطراب، افسردگی یا فلاش بک را تجربه کند.

چگونگی ساخت پایداری

چالش اصلی این است که برای این سوال، یعنی چگونگی ساخت پایداری طرحواره یا الگوهایی را شناخته و طبقه بندی کنیم.

فارغ شدن از درد و نا امیدی و  محدود کردن اثر آن، لزوما کار آسانی برای هر کس نیست. ولی پژوهشگران اینکار را آغاز کرده اند که کشف کنند افراد تواناتر  چگونه پس از مرگ کسی که دوستش میداشته اند، از دست دادن شغلی، یک بیماری حاد یا مزمن، یا شکست دیگری به زندگی خود ادامه میدهند. آموخته های آنها میتواند به دیگران کمک کند که بتوانند توانا تر شوند.

برای مثال، آیا شما ویژگی های شخصی و موانع حرفه ای را صرفا ناشی از بی کفایتی خود میدانید یا آیا شما  عواملی که خاص و موقتی هستند را به عنوان عوامل کمکی می دانید؟ آیا شما خواستار یک نتیجه کامل هستید  یا قبول می کنید که زندگی مخلوطی از بردها و باخت هاست؟ در هر مورد، بردها با سطوح بالاتر پایداری گره خورده است.

راهبردها یا استراتژی های پایدار تر شدن چیستند؟

عادات سالم مثل خوابیدن کافی، خوب غذا خوردن و تمرین و ورزش می تواند استرس را کاهش داده و به نوبه خود پایداری را افزایش دهند. به طور مشابه، کوشش در پرورش روابط نزدیک با سایرین باعث می شود در مواقعی که فرد دچار مشکل شده است به او کمک کنند. تفکر منظم درباره اخلاقیات و زندگی فعالانه بر اساس ارزش های شخص با پایداری سطح بالاتر ارتباط دارد.

چگونه میتوانم در مواقع بحرانی پایدار تر باشم؟

هر بحرانی، مانند پاندمی ویروس کرونا، پایداری را آزمون می کند. با نگاهی به عزیزان برای پشتیبانی هیجانی و کمک، افزایش مراقبت شخصی، و تمرکز بر جنبه های موقعیتی که در کنترل شماست به شما کمک میکند که بر طوفان غلبه کنید.

منبع یا کانون کنترل چیست؟

منبع کنترل میتواند داخلی باشد به این معنی که یک فرد درک میکند که او بر آنچه که برایش اتفاق می افتد کنترل دارد یا خارجی باشد، به این معنی که فرد آنچه را که برای او اتفاق می افتد به عوامل خارجی نسبت میدهد. یک منبع کنترل داخلی وابسته است به پایداری بزرگتر.

آیا میتوان منبع کنترل خارجی را تغییر داد؟

بلی. برای بسیاری افراد، آوردن منبع کنترل خارجی به داخل نیازمند تغییر قیود ذهنی قابل ملاحظه ای است؛ مانند هر مهارت دیگر، اینکار نیاز به تمرین و تکرار دارد. در کوتاه مدت، این موضوع کمک میکند که در برخورد با  سختی به جای آن که برخورد منفعلانه داشته باشد قاطع بوده و اعمال پایه و اساس دار انجام دهد.

چگونه میتوانم بر مشکل دوره کودکی ام فائق آیم؟

زندگی کودکی همراه با تروما، زخم روحی عمیقی دارد ولی درمان امکان پذیر است. صحبت کردن با یک عزیز یا درمانگر، فوق العاده کمک میکند. تحقیقات نشان داده است که اگر تروما را درست تعریف کرده و به خود بقبولاند که مثلا سو استفاده از او تقصیر او نبوده است به بالغین کمک می کند که احساس همدلی کنند چرا که خود، دوره کودکی را گذرانده اند و توانایی های زیادی را می شناسند.

چرا شکست میتواند به ما کمک کند؟

همه، با هر پس زمینه، مهارت، یا داستان زندگی، حد اقل یک بار به طور فوق العاده و دیدنی در زندگی شکست خورده اند. البته یک شکست بزرگ یا فقدان چیزی ساده و مفرح نیست گرچه فرهنگ “برنده همه چیز را میبره” موفقیت را با تمام هزینه ها اولویت بندی می کند.

یادگیری اینکه با اشتباهات کوچک و بزرگ، برخورد صحیح داشته باشیم، یک مهارت است که به شخص پایداری بیشتر و شاید یک موفقیت می دهد، در یادداشت های بعدی ، فرآیند و فرآورده این یادگیری مهارت  را بر اساس نظریه طرحواره  توصیف خواهیم کرد.