تاب آوری خانواده ویژگی یا فرآیند!

بیشترین تحقیقات تاب آوری خانواده به شناسایی فاکتورهای محافظتی یا عوامل تهدید کننده پرداخته اند که ریشه آن را در فرزند پروری و پاسخ کودکان به عوامل استرس زا می توان یافت.

به گزارش میگنا، اغلب تحقیقات حوزه تاب آوری کودکان به دنبال تعیین ویژگی های مربوط به سازگاری های کودکان بوده است. برای مثال یافته های نیبرز, فورهند و مک ویکار (۱۹۹۳) نشان می دهد که مادر های جوان با توانایی شناختی بالا (دارای تاب آوری بالا ) تونایی ایجاد ارتباط بهتری با فرزندان خود دارند.

مطالعات متعدد دیگری نشان داده است جوانانی که نسبت به طلاق والدین خود و شرایط سخت خانواده دید منفی ندارند از نمره تاب آوری بهتری برخوردار بوده اند. وایمن و همکارانش( ۱۹۹۲ ) کودکانی را تاب آور می دانند که در شرایط پایدار خانوادگی زندگی کرده و ازقوانین خانوادگی و فضای صمیمانه ، حمایتگر و قانونمند برخوردار هستند.

یافته های دیگری را میتوان یافت از روابط معکوس معنی دار تاب آوری با احساسات منفی که در جای خود بسیار حایز اهمیت است .

مطالعات زیادی وجود دارند که تاب آوری را یک ویژگی در نظر میگرند که به عنوان نمونه می توان تحقیق بر روی خانواده های هاوایی (مطالعات پروفسور امی ورنر) را ازاین نوع بر شمرد؛ بررسی های متعدد در حوزه تاب آوری خانواده نشان داده که سخت رویی، قدرت و توان حل مساله با سطوح بالای تاب آوری و عملکرد خانواده در ارتباط بوده در تحقیقی دیگر بر روی تاب آوری خانواده هایی که سرپرستی کودکانی از دیگر کشور ها ( تاب اوری کودکان پناهنده ) را بر عهده داشتند سه عامل سطوح بالای ارتباطی و حل مسئله، داشتن دید مثبت و معنویت نقش تعیین کننده داشتند. همین طور تاب آوری بالا با عواملی مانند جهان بینی مثبت، بسیج منابع و انسجام خانواده در خانواده هایی با کودکان مبتلا به اوتیسم این ارتباطات را تایید کرده است.

در خانواده های تک والد به گفته گریف و ریتمن( ۲۰۰۵ ) پشتکار، بیان عاطفی و اعتماد به نفس از ویژگی های فردی تاب آوری لحاظ شده اند.



*رویکردهای امروزی
بررسی تاب آوری خانواده به عنوان یک فرآیند
گرچه تحقیقات در گذشته نتایج نظری و عملی خوبی در بر داشته اند اما به طور طبیعی این تحقیقات مقطعی بودند و تاب آوری را محصول مجموعه ای از ویژگی های ثابت می دانند که حضور یا عدم حضور آنها عملکرد و تاب آوری خانواده را معین میکند.

به عبارتی این مطالعات از طریق روشهای استاندارد تنها می تواند ویژگی های مرتبط با تاب آوری خانواده را در یک مقطع زمانی مشخص بررسی و مشخص نماید.

این رویکرد که تاب آوری خانواده فرآیندی بشمار آید که در طول زمان تغییر میکند و مسیر های متعددی را می پیماید مقابله ویژه ای با رویکردهای بالینی و درمانی پیدا میکند که به نوبه خود میتواند چالش برانگیز باشد.

در رویکردی که ما تاب آوری خانواده را فرایند در نظر میگیریم بالطبع هدف ایجاد مقیاس تاب آوری برای سنجش پاسخ به عوامل استرس زا نیست بلکه ما در این رویکرد در پی ایجاد روشی برای ارزیابی پاسخ های خانواده در شرایط مختلف با عملیاتی ساختن تاب آوری هستیم که به محتوا و عامل استرس زا بستگی دارد.

تمرکز بر تاب آوری خانواده و استمرار انطباق پذیری و سازگاری و سازندگی خانواده به طرح تحقیق طولی نیاز دارد که عملکرد و اتمسفر خانواده را قبل، بعد و در حین مواجهه با عامل استرس زا بررسی کند.

تعیین مسیر های مشترکی که خانواده ها اتخاذ میکنند و همچنین کشف مسیر هایی که در طولانی مدت به نتایج سازگارانه میرسند از اهداف پر اهمیت اینگونه مطالعات طولی در تاب اوری خانواده بشمار می آید.

خانواده هایی که قادر به بازگشت به شرایط پیش از بحران هستند احتمالا از نمره تاب آوری خوبی برخوردار هستند البته دراین رویکرد فرآیند-محور مسیرهای طی شده به سمت شرایط سالم پسا بحران می توانند کاملا متفاوت باشند.

اکنون روشن است که برای بررسی فرآیند های مربوط به تاب آوری خانواده در زمینه ها و شرایط مختلف نیازمند تحقیقات طولی هستیم. در واقع، توجه به عواملی که خانواده را درسازگاری با شرایط جدید یا عوامل استرس زا یاری می کند به ارایه تصویری روشن و ادارکی جامع از تاب آوری خانواده می انجامد.

همچنین مهم است که تمایز بین تاب اوری فردی و خانوادگی را هرچه بیشتر شناخته و چگونگی ارتباط این دو را کشف کنیم. بخش عمده ای از مطالعات و مبانی نظری در تاب آوری خانواده به یافته های مطالعات انجام شده در تاب آوری فردی اقتباس شده است و به خانواده ها تعمیم یافته است. با این حال، این سوال که آیا عناصر تاب آوری منحصر به واحد های خانوادگی و مستقل از افراد یا اعضای خانواده هستند نیز مورد بررسی قرار گرفته است.

به طور خاص، ما به استراتژی هایی نیاز داریم که خانواده را به عنوان یک واحد منسجم تلقی کنند. با این حال داده های منفرد و شخصی که روابط بین فرد و متغیرهای خانوادگی و تاب آوری در برابر استرس در طول زمان بررسی میکنند، نگرش و بینش مهمی درباره درک فردی از نقش تاب اوری در خانواده ارائه میدهد. یک خانواده می تواند همانطور که به دنبال غلبه بر بحران آست از آنها نیز بهره گیرد.

نکته مهم آن است که شباهت یا تفاوت عوامل مرتبط با تاب آوری خانواده و یا عوامل مرتبط با تاب آوری در یک فرد با هم سنجیده شوند. ماهیت تاب آوری خانواده چشم اندازی چالش برانگیز است و پتانسیل بازده آن قابل توجه است. یادگیری در مورد فرآیند هایی که خانواده ها در محیط های منحصر به فرد در مقابله با استرس و گرفتاری هایشان به کار میگیرند، بدون شک در طراحی مداخلات موثر واقع میشوند. برای شناسایی این فرآیندها، لازم است تحقیقات طولی هم در مورد شرایط خانواده و هم در مورد عامل مخاطره و استرس زا انجام شود.

با استفاده از این روش میتوان به مفهوم تاب آوری خانواده و کارایی آن از آغاز تا هم اکنون در ملاحظات بالینی نزدیک تر شد شناسایی مسیرهای متفاوتی که خانواده ها در مواجهه با بحران ها به کار می گیرند قطعا به شناسایی عوامل شکل دهنده این مسیرها نیز کمک می کند.

تاب آوری خانواده چیست ؟

تاب آوری خانواده مسیری است که در مواجهه با استرس ها و انطباق پذیری طی می شود که باید هم در زمان حال و هم در طول زمان مورد بررسی قرار گیرد.

تاب آوری خانواده ارکان، ابعاد، منابع و موانع خانواده در مواجه با مشکلات را مورد مطالعه قرار میدهد.

پاسخ مثبت خانواده را به مشکلات تاب آوری خانواده میگویند
این تعریف بر مبنای چند نکته مهم است که باید مورد توجه قرار بگیرد: ابتدا باید دانست که تاب آوری، ساختاری ثابت و یا برچسب نیست که بتوان آن را بر روی برخی خانواده ها اعمال کرد و روی برخی نه.

نکته اول: تاب آوری مسیری منحصر به فرد است که خانواده ها ممکن است در مواجهه با عامل استرس زا از آن عبور کنند.
نکته دوم: آن است که تاب آوری باید هم در زمان حال و هم در طول یک مدت زمان معین بررسی شود چرا که برخی عوامل ابتدا حمایت کننده و موثر واقع می شوند اما در طولانی مدت ممکن است خانواده را در معرض خطرقرار دهند.
نکته سوم: آن است که بدانیم شکل ظاهری تاب آوری با نحوه بررسی آن در شریط استرس زا با هم تفاوت دارند.

برای مثال انطباق پذیری مثبت با بحران کشاورزی و در پی آن از دست دادن شغل و درآمد احتمالا نیازمند مهارت والدین در حمایت از فرزندان است. به طور کل این تعریف اهمیت فاکتور های خطر و عوامل حمایتی را که در هر خانواده منحصر به خود است بیان میکند؛ در پاسخ به عامل استرس زا و به وجود آمدن مسیر های تاب آوری عناصر فردی و موقعیتی نقش اساسی ایفا می کنند.

تاب آوری خانواده از حفظ عملکردهای اصلی خانواده و توانایی ترمیم و بازسازی در صورت بروز سانحه و فراتر از آن از رشد و توسعه خانواده میگوید. در این روند ظرفیت های سه گانه جذب یا کنارآمدن، سازگاری یا انطباق و تغییر یا تحول در کنار مجموعه ای عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، تربیتی و ژنتیکی مد نظر قرار میگیرد.

همچنین پژوهش در پایداری و توسعه خانواده وبهباشی اجتماعی و روانی در شرایط بحرانی و غیر از آن هم به تاب آوری خانواده مربوط است.

بر این اساس روابط زوجین با یکدیگر، فرزند پروری، مدیریت روابط در خانواده به مثابه یک سازمان و پژوهش در اتمسفر زناشویی، هیجانی و تربیتی در گسره تاب اوری خانواده موضوعیت یافته اند.

هنگامیکه از تاب آوری گفته میشود صحبت از ظرفیتی به میان می آید که همه خانواده در سراسر گیتی از آن برخوردار هستند با این حال چالش اصلی شیوه توسعه و تقویت آن کماکان هسته مرکزی مطالعات حوزه تاب آوری خانواده هاست.

اکولوژی انسانی، فرهنگ، دسترسی به منابع و زیر ساخت های آموزشی و بهداشتی، رفاه و برخورداری، تغذیه، ژنتیک و اپی ژنتیک، محیط زیست، معنویت و … عوامل پرشمار دیگری می تواند در مباحث پر دامنه تاب آوری خانواده مورد توجه قرار بگیرد.

همچنین تغیییرات اقلیم، نیازهای ویژه، ناتوانی های جسمی و معلولیت، تصادفات، وقایع طبیعی، مهاجرت و جنگ، آوراگی و پناهندگی، بیماریهای سخت درمان و مرگ عزیزان و چگونگی مقابله خانواده ها با مسایلی از این دست همیشه از جایگاه خاصی در تاب آوری خانواده برخوردار بوده اند.

تاب آوری خانواده علاوه بر علوم سلامت از ظرفیت های روانشناسی، مشاوره،مددکاری،کوچینگ و منتورینگ به یقین برخوردار است.

منبع : میگنا