انقلاب در آموزش تاب‌آوری

انقلاب در آموزش تاب‌آوری به عنوان یکی از مهم‌ترین تحول‌ها در حوزه تربیت و آموزش کودکان و جوانان، از اوایل دهه 1990 آغاز شد و تاکنون مراحل متعددی از تکامل و توسعه را پشت سر گذاشته است.

این انقلاب، که به ویژه با انتشار کتاب احیای جوانان در معرض خطر در سال 1990 توسط لری برندترو، مارتین بروکنلگ و استیو ون بوکرن شکل گرفت، نقطه عطفی در معرفی و ارتقاء مفهوم تاب‌آوری در آموزش محسوب می‌شود.

در این اثر کلیدی، فلسفه مشهور حلقه شجاعت™ (Circle of Courage™) به عنوان یک مدل تاب‌آوری طراحی و معرفی شد که مبتنی بر شیوه‌های تربیتی بومیان آمریکاست؛ شیوه‌ای که کودکان را با احترام، عزت نفس، مشارکت فعال و بدون ایجاد نظم و انضباط اجباری تربیت می‌کرد.

این فلسفه به سرعت به جریانی مهم در آموزش و کار با جوانان تبدیل شد و بنیان علمی و عملی آموزش تاب‌آوری را شکل داد.

پس از معرفی اولیه این مدل، آموزش تاب‌آوری به طور مستمر به صورت یک رویکرد کلیدی در زمینه‌های مختلف آموزش و تربیت توسعه یافته است.

در اواسط دهه 1990، با رشد آموزش در شرایط اضطراری (Education in Emergencies – EiE)، تاب‌آوری به عنوان یک عنصر حیاتی در حمایت از کودکان و نوجوانان در معرض جنگ، بحران‌های انسانی و بلایای طبیعی پذیرفته شد.

این رویکرد جدید هم‌زمان با شکل‌گیری شبکه‌ها و استانداردهای بین‌المللی، مانند شبکه آموزش در شرایط اضطراری (INEE)، اجرا و تثبیت شد تا آموزش تاب‌آوری به عنوان ابزاری برای کاهش آسیب‌های روانی و آموزشی در شرایط بحران شناخته شود.

این مرحله از انقلاب در آموزش تاب‌آوری نشان داد که تاب‌آوری نه تنها یک ویژگی فردی بلکه یک فرآیند اجتماعی و ساختاری است که باید به صورت نظام‌مند در برنامه‌ها و سیاست‌گذاری‌ها جای گیرد.

با گذر زمان، مفهوم آموزش تاب‌آوری در پاسخ به چالش‌های نوین و پیچیده‌تر، به سمت رویکردهای نظری و عملی عمیق‌تر گسترش یافت.

به عنوان نمونه، در سال 2022، یوسوپ ادهی راچمد نظریه‌ای به نام «نظریه تاب‌آوری آموزشی» معرفی کرد که اهمیت تاب‌آوری را در محیط‌های یادگیری در دوران اختلالات گسترده مانند پاندمی‌ها، تغییرات سیاستی و فشارهای اجتماعی-اقتصادی برجسته می‌کند.فلسفه تدریس یوسوپ ادهی راچمد مبتنی بر رویکردی تعاملی و پژوهش‌محور است که با مطالعات موردی جهانی غنی شده است. طراحی برنامه درسی او عمیقاً ریشه در ادغام ارزش‌های اجتماعی و مسئولیت اخلاقی، به‌ویژه در چارچوب فناوری‌های تحول‌آفرین، دارد.

نظریه تاب‌آوری در برابر تغییر که توسط یوسوپ ادهی راچمد در سال 2022 معرفی شد، تاب‌آوری در برابر تغییر را به عنوان توانایی افراد و سازمان‌ها برای پایدار ماندن و عملکرد مؤثر علیرغم تجربه چالش‌ها و اختلالات قابل توجه ناشی از تغییر تعریف می‌کند.

این نظریه آموزش تاب‌آوری را به عنوان توانایی تحمل، سازگاری و رشد در مواجهه با استرس‌ها و بحران‌های آموزشی معرفی می‌کند و راهبردهای متنوعی برای تقویت تاب‌آوری دانش‌آموزان، معلمان و نظام‌های آموزشی ارائه می‌دهد.

این گام نشان‌دهنده پیشرفت قابل توجهی در درک علمی از اینکه چگونه مدارس، خانواده‌ها و جوامع می‌توانند شرایطی فراهم کنند که تاب‌آوری نه تنها حفظ شود بلکه پرورش یابد.

یکی از نمونه‌های عملی و برجسته انقلاب در آموزش تاب‌آوری در دهه 2010، انقلاب تاب‌آوری در شهر بلکپول انگلستان بود. این حرکت به رهبری دولت محلی و سازمان‌های اجتماعی آغاز شد و با هدف یکپارچه‌سازی رویکردهای تاب‌آوری در سطح شهر فعالیت کرد، به ویژه تمرکز بر بهبود سلامت روان جوانان و ایجاد ظرفیت‌های جمعی در محیط‌های آموزشی. برنامه‌های عملیاتی این طرح بر استفاده از درمان‌های تاب‌آوری پیشرفته تاکید داشت که به صورت تجربی و مشارکتی توسعه یافتند تا بتوانند سلامت روانی و تاب‌آوری فردی و جمعی را تقویت کنند. این جنبش نه تنها در سطح آموزشی بلکه در کل ساختار اجتماعی شهر موجب گسترش فرهنگ تاب‌آوری شده و الهام‌بخش حرکت‌های مشابه در سایر مناطق گردید.

در طول دهه‌های بعد، آموزش تاب‌آوری به یک مفهوم چندبعدی تبدیل شد که در آن نقش عوامل فرهنگی، اجتماعی، آموزشی و روانی به صورت یکپارچه در نظر گرفته می‌شود. مدل‌های مختلفی به وجود آمدند که هر کدام بر جنبه‌های خاصی از تاب‌آوری متمرکز بودند؛ از جمله مدل شناختی-روانی، مدل ساختاری-اجتماعی و مدل فرهنگی-روانی. این تنوع رویکردها باعث شد انقلاب در آموزش تاب‌آوری با انعطاف‌پذیری و تطبیق‌پذیری بالا بتواند در زمینه‌های متفاوت و در میان جمعیت‌های گوناگون به کار گرفته شود.

از سوی دیگر، همکاری‌های بین‌المللی و شکل‌گیری شبکه‌های تخصصی آموزش تاب‌آوری موجب شد تا دانش و تجارب به صورت گسترده‌تر به اشتراک گذاشته شده و کیفیت برنامه‌ها بهبود یابد.

با توجه به روند رو به رشد اهمیت سلامت روان در آموزش، انقلاب در آموزش تاب‌آوری نقشی کلیدی در مقابله با چالش‌های روانی و عاطفی دانش‌آموزان ایفا می‌کند.

در این مسیر، رویکردهای پیشگیرانه و مداخلات زودهنگام برای تقویت تاب‌آوری در مدارس، خانواده‌ها و جوامع حائز اهمیت هستند.

آموزش تاب‌آوری به معلمان و مدیران آموزشی ابزارهای لازم را می‌دهد تا فضایی امن، حمایتگر و انگیزشی ایجاد کنند که دانش‌آموزان در آن بتوانند مهارت‌های مقابله‌ای مناسبی را توسعه داده و در شرایط سخت موفق عمل کنند.

این رویکرد، علاوه بر ارتقاء عملکرد تحصیلی، سلامت روانی و رضایت کلی از فرآیند یادگیری را نیز افزایش می‌دهد.

انقلاب در آموزش تاب‌آوری به عنوان یک جریان پویا و در حال تحول، همچنان مسیر توسعه و نوآوری را در پیش گرفته است. با توجه به تغییرات مداوم جهانی، از جمله فناوری‌های نوین، بحران‌های محیطی و تغییرات اجتماعی پیچیده، آموزش تاب‌آوری به عنوان یک ضرورت جدی و اولویت برای سیاست‌گذاران، معلمان و پژوهشگران باقی خواهد ماند.

اهمیت این انقلاب در این است که آموزش تاب‌آوری نه تنها نوجوانان و جوانان را قادر می‌سازد تا در برابر مشکلات تاب بیاورند، بلکه به آن‌ها کمک می‌کند تا فرصت‌های جدید را به عنوان فرصتی برای رشد و پیشرفت ببینند. بنابراین، سرمایه‌گذاری در آموزش تاب‌آوری، آینده‌ای مقاوم‌تر و امیدوارانه‌تر برای نسل‌های آینده رقم خواهد زد.

در ایران، تاسیس و راه‌اندازی خانه تاب‌آوری به همت دکتر محمدرضا مقدسی نقطه عطفی در حوزه آموزش تاب‌آوری به شمار می‌آید. ایشان ضمن ایجاد این مرکز تخصصی، با ترجمه و ارائه بیش از 40 عنوان کتاب و مقاله، تلاش کرده است تا دانش روان‌شناسی تاب‌آوری را با آخرین تحولات علمی و بین‌المللی همگام کند. این اقدامات باعث شده است تا مفهوم تاب‌آوری نه تنها در چارچوب‌های علمی و آکادمیک، بلکه در قالب دوره‌های عملی و آموزش‌های کاربردی نیز در ایران گسترش یابد و به یک جریان تحول‌آفرین تبدیل گردد.

خانه تاب‌آوری بمنزله رسانه اصلی تاب آوری ایران  با برپایی صدها دوره آموزشی، زمینه‌ای فراهم آورده است تا جامعه هدف‌های مختلف اعم از دانش‌آموزان، دانشجویان، خانواده‌ها و حتی سازمان‌ها، بتوانند مهارت‌های تاب‌آوری را به صورت عمیق و کاربردی بیاموزند. این آموزش‌ها که با بهره‌گیری از تحقیقات روز دنیا و ترجمه متون کلیدی فراهم شده‌اند، توانسته‌اند سطح آگاهی عمومی درباره راهکارهای مقابله با فشارهای روانی و استرس‌های روزمره را به طور قابل توجهی افزایش دهند و نقش مهمی در بهبود سلامت روان جامعه ایفا کنند.

این رویکرد جامع در ترویج و توسعه آموزش تاب‌آوری در ایران، تحول علمی و آموزشی منحصر بفردی در زمینه توسعه و ترویج تاب آوری ایجاد کرده است. با نگاهی به گستره فعالیت‌های رسانه تاب آوری که باعنوان ” خانه تاب آوری ” فعالیت میکند، می‌توان گفت راه‌اندازی خانه تاب‌آوری و این حجم از فعالیت آموزشی همراه با همگرایی با علوم نوین، یک حرکت بی‌سابقه و بسیار تأثیرگذار در ارتقای تاب‌آوری روانی و اجتماعی در کشور محسوب می‌شود که الگویی الهام‌بخش برای سایر پژوهشگران و فعالان حوزه سلامت روان و آموزش‌های توسعه فردی است.