محله محور بودن تاب آوری رویکردی بحران مدار نیست.

محله محور بودن تاب آوری رویکردی بحران مدار نیست.محله محور بودن تاب آوری رویکردی بحران مدار نیست، بلکه روشی پیشگیرانه برای تقویت ظرفیتهای اجتماعی و فرهنگی است.

دکتر محمدرضا مقدسی مدیر و موسس خانه تاب آوری

تاب آوری محله محور فراتر از یک رویکرد صرفاً بحران مدار است و به معنای توان جامعه محلی برای سازگاری، مقابله و بازسازی پایدار در مواجهه با بحرانهای مختلف است.
تاب آوری محله محور در ایران ریشه های عمیق در سنت، تاریخ و فرهنگ جامعه ایرانی دارد. این مفهوم، که به نوعی بازتاب تجربه تاریخی «همیاری» و «همسایگی» است، در طول زمان و در مواجهه با تغییرات گسترده اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی، نیازمند بازخوانی و بازآفرینی جدی بوده است.
در واقع، تاب آوری محله محور فراتر از یک رویکرد صرفاً بحران مدار است و به معنای توان جامعه محلی برای سازگاری، مقابله و بازسازی پایدار در مواجهه با بحرانهای مختلف است.
این مفهوم در ایران، با توجه به بافت اجتماعی و فرهنگی خاص، و همچنین شرایط جغرافیایی و تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر، اهمیت بیشتری یافته است. در این مسیر، بررسی دقیق چهار عنصر اصلی مؤثر بر تاب آوری محله محور یعنی سرمایه اجتماعی، سرمایه انسانی، زیرساخت های فیزیکی و حکمرانی محلی ضروری است، چرا که هر یک از این عناصر نقش مکمل و تعیین کننده ای در ارتقاء تاب آوری ایفا میکنند.

سرمایه اجتماعی یکی از بنیادی ترین ارکان تاب آوری محله محور به شمار میآید که ماهیت آن بر مبنای شبکه های ارتباطی میان اعضای جامعه، اعتماد متقابل، همکاری و همیاری استوار است.

محله محور بودن تاب آوری رویکردی بحران مدار نیست، بلکه فرآیندی مستمر برای بهبود کیفیت زندگی و افزایش قدرت مواجهه با چالشها است.

در کشور عزیزمان ، سنت همیاری و ارتباطات محله ای به ویژه در محلات قدیمی و بافتهای سنتی نمود بیشتری داشته که در مواقع بحران، مانند زلزلهها یا سیلها، نقشی بسیار کلیدی ایفا کردهاند. این سرمایه اجتماعی به عنوان یک پیوند اجتماعی و فرهنگی، میتواند ظرفیت واکنش سریع، هماهنگی، و همدلی میان اعضای محله را افزایش دهد.
البته در شرایط کنونی، گسترش زندگی شهری و تغییرات فرهنگی و اجتماعی موجب تضعیف برخی از این روابط محله ای شده است؛ بنابراین، بازسازی و تقویت شبکه های اجتماعی و ایجاد اعتماد دوباره بین ساکنان محلی، به عنوان یک ضرورت برای تحقق تاب آوری پایدار به شمار میآید. این موضوع نیازمند برنامه ریزی های فرهنگی و اجتماعی و حمایتهای مختلف از سوی نهادهای محلی و مدنی است.

از سوی دیگر، سرمایه انسانی به معنای توانایی، دانش، مهارتها و تجربه افراد جامعه محلی شکل دهنده تاب آوری است. افراد آگاه، آموزش دیده و توانمند یک محله میتوانند نقشهای متعددی در مدیریت بحران، پیشگیری و بازسازی ایفا کنند.
به ویژه در شرایط تغییرات اقلیمی و تهدیدات طبیعی، ارتقاء دانش و مهارتهای مرتبط با فضاهای شهری ایمن، مدیریت بهینه منابع طبیعی، و برنامه ریزی مشارکتی از اهمیت بالایی برخوردار است. آموزشهای مستمر و فرهنگسازی در مورد خطرات احتمالی، روشهای مقابله و آمادگی فردی و جمعی میتواند توان محله را برای رویارویی با انواع مخاطرات به طور چشمگیری افزایش دهد. همزمان با این موضوع، ظرفیتهای جوانان و گروه های مختلف اجتماعی در محله باید شناسایی و تقویت شود تا از توانمندی های انسانی به بهترین شکل بهره برداری شود.

زیرساختهای فیزیکی بخش دیگری از چهار عنصر اساسی تاب آوری محله محور است که نقش حیاتی در کاهش آسیب پذیری محلات در برابر بحرانها دارد. در ایران، بسیاری از محلات حتی در کلانشهرها زیرساختهایی فرسوده و ناکافی دارند که این موضوع آنها را آسیب پذیر تر کرده است.
بهبود کیفیت زیرساختهایی چون راه، سیستمهای فاضلاب و آبرسانی، امکانات بهداشتی، فضاهای عمومی و ایمنی ساختمانها، به ویژه در بافتهای فرسوده و حاشیه، ضرورتی غیرقابل اجتناب است. برنامه ریزی شهری باید برخاسته از شناخت دقیق شرایط محله ای و مشارکت واقعی مردم باشد تا پروژه های زیرساختی به گونهای طراحی و اجرا شود که هم از نظر اقتصادی به صرفه و هم از نظر زیست محیطی پایدار باشند.

حکمرانی محلی به عنوان رکن چهارم، نقش هماهنگ کننده و تسهیلگر در فرآیند تاب آوری محله محور را ایفا میکند.

در کشور عزیزمان ایران، مدیریت محلی، شهرداری و سازمانهای مردم نهاد از مهمترین بازیگران این حوزه هستند، اما وجود چالشهای نهادی که ناشی از نبود هماهنگی و تعامل مؤثر میان دستگاههای مختلف است، مانع از تحقق کامل ظرفیت حکمرانی محلی میشود. تعدد نهادهای متولی با قوانین، منابع مالی و سازوکارهای متفاوت، سبب موازیکاری، اتلاف منابع، و کاهش اثرگذاری اقدامات شده است. رفع این چالش نهادی نیازمند تدوین چارچوبهای هماهنگکننده، سیاستگذاری منسجم و بهبود ارتباط بین بخشی است تا بتواند پاسخگویی و کارآمدی نظام حکمرانی محلی را افزایش دهد. همچنین، مشارکت فعال مردم در فرآیندهای تصمیمگیری و برنامهریزی به طور مستقیم تاثیرگذار بر افزایش مشروعیت و اثربخشی حکمرانی محلی است.

این چالش نهادی، تنها بخشی از مشکلات پیش روی تاب آوری محله محور است؛ از منظر فرهنگی نیز، تغییرات اجتماعی و سبک زندگی مدرن، کاهش پیوندهای محلی و تضعیف ارزشهای همبستگی اجتماعی سنتی را به دنبال داشته است.

محله محور بودن تاب آوری رویکردی بحران مدار نیست، بلکه نگاهی جامع و مشارکتی است که به جای واکنش به بحران، بر توسعه پایدار و پیشگیری تمرکز دارد.
مهاجرت از روستا به شهر، تغییر در ساختار خانواده، و افزایش فردگرایی، از جمله این عوامل هستند که باعث کاهش انسجام اجتماعی و کاهش توان بسیج منابع انسانی و اجتماعی در مواقع بحران شده اند.
تغییر نگرشها نسبت به همکاریهای محله ای و همچنین ارتقاء فرهنگ مسئولیت پذیری و همبستگی اجتماعی به عنوان بخشی از راهکارهای فرهنگی برای مقابله با این چالشها به شمار میآید.

بازتعریف هویت محلی و تأکید بر ارزشهای مشترک میتواند به بازسازی سرمایه اجتماعی و انسانی کمک کند و در نهایت تاب آوری محله محور را تقویت نماید.
اقتصاد چالش دیگری است که بر تاب آوری محله محور سایه انداخته است. محدودیت منابع مالی و نهادهای مدنی محلی، نوسانات اقتصادی کلان کشور، و مشکلات معیشتی ساکنان به طور مستقیم بر قابلیت سرمایه گذاری در زیرساخت، آموزش و برنامه های مشارکتی تأثیرگذار است. اقتصاد ناپایدار محلی و ضعف در ایجاد فرصتهای شغلی پایدار سبب کاهش انگیزه ساکنان برای مشارکت در برنامه های طولانی مدت تاب آوری خواهد شد.
بنابراین، توجه به توسعه اقتصادی محلات و ایجاد ابزارهای مالی مناسب از جمله تخصیص اعتبارات ویژه، حمایت از کسب وکارهای کوچک محلی و تسهیل دسترسی به منابع مالی، برای پشتیبانی از تابآوری محله محور ضروری است. ترکیب سرمایه انسانی و اجتماعی قوی همراه با زیرساختهای مقاوم و حکمرانی کارآمد، در بستر اقتصادی پایدار، میتواند کلید موفقیت این رویکرد باشد.

تاب آوری محله محور در ایران نیازمند بازآفرینی همیاری و همسایگی و بهره گیری از ظرفیتهای نوین اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی است. با شناسایی دقیق چهار رکن اصلی، توجه به چالشهای نهادی، فرهنگی و اقتصادی و هدایت سیاستها و برنامه ها به سمت رفع آنها، این هدف دست یافتنی خواهد بود. تحقق تاب آوری محله محور میتواند به عنوان الگویی پایدار و موثر در مدیریت بحرانها و تغییرات احتمالی آینده، نقش مهمی در توسعه پایدار شهری و روستایی ایفا کند.

محله محور بودن تاب آوری رویکردی بحران مدار نیست، بلکه تاکید بر توانمندسازی جوامع محلی و استفاده از منابع بومی برای ایجاد امنیت پایدار دارد.