الکساندر والنتینوویچ ماخناچ؛ پژوهشگر برجسته تاب‌آوری
الکساندر والنتینوویچ ماخناچ؛ پژوهشگر برجسته تاب‌آوری در روسیه
الکساندر والنتینوویچ ماخناچ (Alexander Valentinovich Makhnach) از پژوهشگران شناخته‌شده روسیه در حوزه تاب‌آوری است. بخش مهمی از فعالیت‌های علمی او به مطالعه تاب‌آوری انسان، خانواده، کودکان و نوجوانان و نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی در شکل‌گیری تاب‌آوری اختصاص دارد.
ماخناچ دکترای روان‌شناسی دارد و از پژوهشگران مؤسسه روان‌شناسی آکادمی علوم روسیه است. او در این مرکز علمی در زمینه روان‌شناسی و مطالعات تاب‌آوری فعالیت پژوهشی دارد. آثار او در سال‌های مختلف در مجلات علمی روسیه و دیگر منابع علمی منتشر شده است.
اهمیت الکساندر والنتینوویچ ماخناچ (Alexander Valentinovich Makhnach) در مطالعات تاب‌آوری از آن جهت است که تاب‌آوری را فقط یک ویژگی فردی نمی‌داند. در نگاه او، انسان در ارتباط با خانواده، جامعه، فرهنگ و محیط زندگی خود قرار دارد. بنابراین برای شناخت تاب‌آوری باید مجموعه این عوامل را در کنار یکدیگر دید.
تاب‌آوری از نگاه ماخناچ
در بسیاری از نوشته‌های ماخناچ، مفهوم تاب‌آوری با واژه روسی Жизнеспособность مطرح شده است. این واژه مفهومی نزدیک به توان ادامه زندگی، سازگاری، حفظ کارکرد و مقابله مؤثر با شرایط دشوار دارد.
از نگاه او، تاب‌آوری فقط به معنای تحمل سختی نیست. فرد تاب‌آور کسی نیست که هیچ‌گاه آسیب نبیند یا تحت تأثیر مشکلات قرار نگیرد. تاب‌آوری به توانایی انسان برای مواجهه با شرایط دشوار، استفاده از منابع موجود، سازگاری با شرایط و ادامه مسیر زندگی مربوط است.
این نگاه، تاب‌آوری را از یک ویژگی ثابت جدا می‌کند و آن را بیشتر به عنوان یک فرآیند پویا در نظر می‌گیرد.
انسان ممکن است در یک دوره از زندگی تاب‌آوری بیشتری داشته باشد و در دوره‌ای دیگر به حمایت و منابع بیشتری نیاز پیدا کند. خانواده، دوستان، جامعه، فرهنگ و شرایط زندگی می‌توانند بر این فرآیند تأثیر بگذارند.
ماخناچ و تاب‌آوری خانواده
یکی از زمینه‌های مهم پژوهش‌های ماخناچ، تاب‌آوری خانواده (Family Resilience) است.
در این رویکرد، خانواده فقط مجموعه‌ای از افراد نیست. خانواده یک نظام ارتباطی و اجتماعی است که می‌تواند در برابر بحران‌ها و فشارهای زندگی واکنش نشان دهد، خود را با شرایط جدید هماهنگ کند و دوباره به تعادل برسد.
وقتی خانواده با مشکلاتی مانند بیماری، مشکلات اقتصادی، تغییرات خانوادگی، از دست دادن یکی از اعضا یا سایر بحران‌های زندگی روبه‌رو می‌شود، منابع مختلفی می‌تواند به آن کمک کند.
ارتباط مناسب میان اعضای خانواده، حمایت اجتماعی، مهارت حل مسئله، اعتماد، احساس تعلق و دسترسی به منابع اجتماعی از جمله عواملی هستند که می‌توانند به افزایش تاب‌آوری خانواده کمک کنند.
به همین دلیل، در دیدگاه ماخناچ، مطالعه تاب‌آوری بدون توجه به خانواده کامل نیست.
تاب‌آوری کودکان و نوجوانان
ماخناچ در زمینه تاب‌آوری کودکان و نوجوانان نیز فعالیت پژوهشی داشته است.
یکی از موضوعات مهم در این حوزه، شناخت عواملی است که به کودکان و نوجوانان کمک می‌کنند در شرایط دشوار، آسیب‌پذیری کمتری داشته باشند و بتوانند مسیر رشد خود را ادامه دهند.
خانواده، مدرسه، دوستان، محیط اجتماعی و کیفیت روابط بزرگسالان با کودک می‌توانند در این زمینه نقش مهمی داشته باشند.
ماخناچ و همکارانش همچنین در زمینه ابزارهای سنجش تاب‌آوری کودکان و نوجوانان فعالیت کرده‌اند. این پژوهش‌ها اهمیت زیادی دارند؛ زیرا برای برنامه‌ریزی در حوزه تاب‌آوری، ابتدا باید بتوانیم تاب‌آوری را به شکل علمی و معتبر اندازه‌گیری کنیم.
تاب‌آوری و فرهنگ
یکی دیگر از موضوعات قابل توجه در آثار ماخناچ، ارتباط میان فرهنگ و تاب‌آوری است.
تاب‌آوری در همه جوامع اهمیت دارد، اما منابع تاب‌آوری در همه فرهنگ‌ها یکسان نیستند.
خانواده، سنت‌ها، روابط اجتماعی، ارزش‌های فرهنگی و شیوه مواجهه مردم با بحران‌ها می‌توانند بر شکل‌گیری تاب‌آوری تأثیر بگذارند.
از این منظر، نمی‌توان یک نسخه واحد برای تاب‌آوری همه جوامع ارائه کرد.
این موضوع برای ایران نیز اهمیت زیادی دارد. شناخت تاب‌آوری ایرانی نیازمند توجه به خانواده ایرانی، فرهنگ ایرانی، سرمایه اجتماعی، روابط محله‌ای، سنت‌های فرهنگی و منابع بومی جامعه است.
تاب‌آوری فقط فردی نیست
یکی از پیام‌های مهم آثار ماخناچ این است که تاب‌آوری را نباید فقط در درون فرد جست‌وجو کرد.
گاهی یک فرد از نظر شخصیتی توانمند است، اما محیط زندگی او از منابع حمایتی کافی برخوردار نیست. در چنین شرایطی، فشارهای محیطی می‌توانند تاب‌آوری فرد را کاهش دهند.
در مقابل، خانواده‌ای حمایتگر، دوستان قابل اعتماد، مدرسه مناسب، محیط کار سالم و جامعه‌ای برخوردار از سرمایه اجتماعی می‌توانند ظرفیت تاب‌آوری افراد را افزایش دهند.
به همین دلیل، تاب‌آوری یک موضوع فردی، خانوادگی و اجتماعی است.
کتاب مهم ماخناچ درباره تاب‌آوری
یکی از آثار مهم ماخناچ کتابی با عنوان روسی «Жизнеспособность человека и семьи: социально-психологическая парадигма» است که در سال ۲۰۱۶ منتشر شده است.
مفهوم عنوان کتاب را می‌توان به فارسی چنین بیان کرد:
«تاب‌آوری انسان و خانواده؛ یک پارادایم اجتماعی ـ روان‌شناختی»
این کتاب از آثار مهم ماخناچ در زمینه تاب‌آوری انسان و خانواده محسوب می‌شود.
اهمیت کتاب در این است که تاب‌آوری را در چارچوبی گسترده‌تر از روان‌شناسی فردی بررسی می‌کند. انسان و خانواده در این رویکرد در ارتباط با محیط اجتماعی، منابع موجود، عوامل خطر و عوامل محافظتی مطالعه می‌شوند.
تاب‌آوری و عوامل محافظتی
در مطالعات تاب‌آوری، شناخت عوامل خطر (Risk Factors) و عوامل محافظتی (Protective Factors) اهمیت زیادی دارد.
عوامل خطر می‌توانند احتمال آسیب‌پذیری فرد یا خانواده را افزایش دهند. در مقابل، عوامل محافظتی می‌توانند به فرد یا خانواده کمک کنند تا شرایط دشوار را بهتر مدیریت کند.
برای مثال، حمایت خانواده، ارتباط اجتماعی، مهارت‌های حل مسئله، احساس تعلق و دسترسی به منابع حمایتی می‌توانند نقش محافظتی داشته باشند.
ماخناچ در آثار خود به این ارتباط توجه ویژه‌ای دارد و تاب‌آوری را نتیجه تعامل میان فرد و محیط می‌داند.
تاب‌آوری حرفه‌ای
یکی دیگر از حوزه‌های پژوهشی ماخناچ، تاب‌آوری حرفه‌ای (Professional Resilience) است.
افرادی که در مشاغل یاری‌رسان فعالیت می‌کنند، مانند روان‌شناسان، مددکاران اجتماعی، معلمان و برخی گروه‌های درمانی، معمولاً با فشارهای عاطفی و حرفه‌ای زیادی مواجه هستند.
اگر این افراد منابع کافی برای مدیریت فشارهای شغلی نداشته باشند، ممکن است در معرض فرسودگی قرار بگیرند.
تاب‌آوری حرفه‌ای به افراد کمک می‌کند فشارهای شغلی را بهتر مدیریت کنند، عملکرد خود را حفظ کنند و در شرایط دشوار همچنان بتوانند نقش حرفه‌ای خود را به شکل مؤثر ادامه دهند.
اهمیت ماخناچ برای مطالعات تاب‌آوری در ایران
مطالعه آثار ماخناچ برای پژوهشگران و علاقه‌مندان ایرانی تاب‌آوری از چند جهت اهمیت دارد.
نخست اینکه او نماینده مهمی از جریان مطالعات تاب‌آوری در روسیه است.
دوم اینکه نگاه او به تاب‌آوری فقط فردمحور نیست و خانواده و جامعه را نیز در نظر می‌گیرد.
سوم اینکه در آثار او به نقش فرهنگ و شرایط اجتماعی توجه شده است.
چهارم اینکه او در کنار مباحث نظری، به سنجش و اندازه‌گیری تاب‌آوری نیز توجه دارد.
این ویژگی‌ها باعث می‌شود آثار ماخناچ برای توسعه ادبیات علمی تاب‌آوری در ایران قابل توجه باشد.
ماخناچ و نگاه جامع به تاب‌آوری
اگر بخواهیم اندیشه ماخناچ را ساده بیان کنیم، می‌توان گفت:
انسان به تنهایی تاب‌آور نمی‌شود.
خانواده، روابط اجتماعی، فرهنگ، محیط زندگی و منابع حمایتی همگی در شکل‌گیری و تقویت تاب‌آوری نقش دارند.
تاب‌آوری یعنی توانایی مواجهه با دشواری، سازگاری با شرایط و ادامه مسیر زندگی با استفاده از منابع فردی و اجتماعی.
این نگاه با رویکردهای جدید تاب‌آوری نیز هماهنگی زیادی دارد؛ رویکردهایی که تاب‌آوری را یک فرآیند پویا و چندسطحی می‌دانند.
جمع‌بندی نهایی و پایان سخن اینکه الکساندر والنتینوویچ ماخناچ یکی از چهره‌های مهم مطالعات تاب‌آوری در روسیه است. فعالیت‌های علمی او طیف گسترده‌ای از موضوعات مانند تاب‌آوری انسان، تاب‌آوری خانواده، کودکان و نوجوانان، فرهنگ، عوامل خطر، عوامل محافظتی و تاب‌آوری حرفه‌ای را دربرمی‌گیرد.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اندیشه او این است که تاب‌آوری را تنها در درون فرد جست‌وجو نمی‌کند. از دیدگاه او، خانواده، جامعه، فرهنگ و منابع حمایتی نیز در شکل‌گیری تاب‌آوری نقش دارند.
کتاب «تاب‌آوری انسان و خانواده؛ یک پارادایم اجتماعی ـ روان‌شناختی» از مهم‌ترین آثار او در این زمینه است و می‌تواند برای شناخت رویکرد اجتماعی ـ روان‌شناختی به تاب‌آوری مورد توجه قرار گیرد.
شناخت پژوهشگرانی مانند ماخناچ به ما کمک می‌کند مطالعات تاب‌آوری را محدود به چند نظریه و چند چهره شناخته‌شده ندانیم. تاب‌آوری یک حوزه گسترده و بین‌رشته‌ای است و پژوهشگران کشورهای مختلف، از زاویه‌های متفاوت به آن پرداخته‌اند.
در این میان، الکساندر ماخناچ با تأکید بر انسان، خانواده، فرهنگ و جامعه، جایگاه قابل توجهی در ادبیات معاصر تاب‌آوری دارد.
