برنامهریزی جامع تابآوری
برنامهریزی جامع تابآوری به عنوان یک رویکرد کلان و سیستماتیک، هدفش افزایش توانایی جوامع، سازمانها و شهرها در مواجهه با بحرانها و بلایای طبیعی و انسانی است. این نوع برنامهریزی با بهرهگیری از چارچوبهای مدیریتی و سرمایهای، تلاش میکند تا با سازماندهی منابع، هماهنگی بین دستگاهها و بهروزرسانی اطلاعات مخاطرات، ساختارهای مقاوم و تابآور ایجاد کند.
به طور خاص و بر اساس تجربیات دفتر توسعه انسانی سازمان ملل متحد برنامهریزی جامع تابآوری بر پنج نوع سرمایه اصلی شامل سرمایه اجتماعی، اقتصادی، فیزیکی، انسانی و طبیعی تمرکز دارد که هر کدام نقش مهمی در کاهش آسیبپذیری و افزایش ظرفیت مقابله با بحرانها دارند.
برنامهریزی جامع تابآوری، شامل تحلیل وضعیت موجود، ارزیابی ریسکها و آسیبپذیریها، و تعیین اهداف کلان برای مقابله با مخاطرات مختلف است.
در طراحی برنامهریزی جامع تابآوری، ابتدا باید نیازها و چالشهای خاص جامعه هدف شناسایی شود.
این تحلیل نیازها پایهای برای تعیین اهداف کوتاهمدت و بلندمدت برنامه است که میتواند شامل بهبود سلامت روانی، تقویت مهارتهای مقابلهای و افزایش ارتباطات اجتماعی باشد.
سپس محتوای آموزشی و فعالیتهای مرتبط طراحی میشوند تا مهارتهای لازم برای تابآوری، مانند تنظیم هیجانات و حل مشکلات، به افراد و گروهها آموزش داده شود. اجرای برنامه معمولاً از طریق کارگاهها، آموزشهای گروهی و مشاورههای فردی صورت میگیرد و پس از آن ارزیابی و بازخورد به منظور بهبود مستمر برنامه انجام میشود.
یکی از ویژگیهای اصلی برنامهریزی جامع تابآوری، توجه به مدیریت منابع و زیرساختها است.
این برنامه با اصلاح قوانین ساختوساز، مدیریت توسعه شهری و حفاظت از زیرساختها، به ایجاد کالبدی مقاوم و جامعهای تابآور کمک میکند.
ترویج هماهنگی میان ادارات و رهبری برای کاهش خطرپذیری بلایا، از دیگر اقدامات مهم در این حوزه است.
این رویکرد مدیریتی موجب میشود که جامعه بتواند در برابر مخاطرات و تهدیدات انسان ساز مثل جنگ و … و یا رویدادهای طبیعی مانند زلزله، سیل یا بحرانهای اجتماعی، مقاومت بیشتری داشته باشد و سریعتر به شرایط عادی بازگردد.
در حوزه شهری، برنامه جامع تابآوری با استفاده از مدلهای پیشرفته مانند USAH (Urban System Abstraction Hierarchy) به تحلیل و مدلسازی سیستمهای شهری میپردازد.
این مدل، شهر را در پنج لایه مختلف بررسی میکند و اهداف کارکردی شهر را بر اساس موقعیت جغرافیایی و اقتصادی آن تعیین میکند.
با اعمال سناریوهای سرمایهگذاری و سیاستگذاریهای بهبود تابآوری، میتوان حساسیتهای مختلف شهر را ارزیابی و اقدامات بهینه را پیشبینی کرد. اجرای این برنامه در شهرهای نمونهای مانند گرگان، مشهد و بم، الگویی برای سایر شهرهای کشور فراهم میآورد.
تابآوری سازمانی نیز جزئی مهم از برنامهریزی جامع تابآوری است که به توانایی سازمانها در پیشبینی، آمادگی و واکنش به تغییرات محیطی اشاره دارد.
سازمانهای تابآور با آموزش کارکنان، تقویت انگیزه و خودکارآمدی، و دادن استقلال عمل به آنان، میتوانند در شرایط بحران عملکرد مناسبی داشته باشند و پس از مشکلات بزرگ به فعالیت خود ادامه دهند.
نمونههای موفق این نوع تابآوری را میتوان در عملکرد رستورانها و بیمارستانها در دوران پاندمی کووید-۱۹ مشاهده کرد که با تغییر روشهای خدمترسانی، به فعالیت خود ادامه دادند.
برنامهریزی جامع تابآوری با ایجاد ظرفیت سازگاری و بهبود توانایی مقابله با شرایط استرسزا، زمینهساز رشد و توسعه پایدار در بلندمدت است.
این برنامه با آموزش مهارتهای مقابلهای، تغییر نگرشها، تقویت روابط اجتماعی و ترویج سبک زندگی سالم، به افراد و جوامع کمک میکند تا در برابر چالشهای آینده مقاومتر باشند و بتوانند از بحرانها عبور کنند. اجرای مستمر و ارزیابی منظم این برنامهها، کلید موفقیت در تحقق تابآوری جامع است.
برنامهریزی جامع تابآوری، رویکردی چندبعدی و بلندمدت است که به منظور افزایش مقاومت و توانمندی سیستمها در برابر شوکها و تغییرات ناگهانی طراحی میشود.
دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری ایران در پایان آورده است برنامهریزی جامع تابآوری، نیازمند همکاری میان ذینفعان مختلف، از جمله سیاستگذاران، سازمانها و جامعه محلی است تا بتواند راهکارهای انعطافپذیر و مؤثر برای مقابله با چالشها ارائه دهد.
برنامهریزی جامع برای تابآوری یعنی ساختن نقشهای روشن برای مدیریت بحرانها و عبور آگاهانه از دورههای دشوار زندگی. در جهانی پرشتاب، انسان نیاز دارد شیوهای پایدار برای سازگاری هوشمندانه داشته باشد، به همین دلیل برنامهریزی برای تابآوری به یک ضرورت فردی و اجتماعی تبدیل شده است.
نقطه آغاز تابآوری، شناخت دقیق از خود است.
هیچ برنامهای بدون آگاهی از تواناییها، ضعفها، محرکهای استرس و الگوهای رفتاری قابل اتکا نیست. کسی که میداند در فشار چگونه واکنش میدهد، یک گام جلوتر از بحران قرار میگیرد. این شناخت از طریق تحلیل عادتها، بازتاب تجربههای گذشته، ثبت احساسات و گفتگو با خود شکل میگیرد و پایه اصلی برنامهریزی واقعی محسوب میشود.
پس از شناخت، نوبت تقویت ذهن و احساس میرسد.
ذهن انسان گاهی آرام و گاهی پرتلاطم است، اما با تمرینهایی مانند ذهنآگاهی، تنفس آگاهانه، پذیرش و انعطافپذیری شناختی میتوان عمق آرام ذهن را فعال کرد. بسیاری از بحرانها در ذهن بزرگتر از واقعیت میشوند، بنابراین آموزش ذهن برای کاهش بزرگنمایی و تقویت نگاه واقعگرایانه بخش مهمی از تابآوری است.
در ادامه، مدیریت احساسات جایگاه مهمی دارد.
احساسات پیامآورهای طبیعیاند و باید بهجای سرکوب، درست خوانده شوند. تابآوری یعنی همراه شدن با احساسات بدون غرق شدن در آنها. نامگذاری احساس، تشخیص ریشه آن و اقدام برای آرامسازی بدن کمک میکند فرد در شرایط سخت تصمیمهای سنجیدهتری بگیرد.
پس از ذهن و احساس، روابط انسانی مطرح میشود. هیچ فردی در انزوا تابآوری نمیسازد. شبکه روابط سالم مانند ستونهایی هستند که هنگام فشار از فرد حمایت میکنند. تقویت گفتوگو، گوش دادن، بیان نیازها و ایجاد مرزهای سالم کیفیت روابط را بالا میبرد و انرژی روانی فرد را حفظ میکند. روابط سالم هم در بحران و هم در آرامش نقش تقویتکننده دارند.
یکی دیگر از پایههای تابآوری، هدفگذاری است. اهداف روشن مانند چراغهایی هستند که حتی در دورههای سخت مسیر را قابل رؤیت میکنند. هدفهای واقعی و قابل سنجش، ذهن را از سرگردانی نجات میدهند و احساس کنترل و عاملیت ایجاد میکنند. فردی که مقصد دارد، در برابر طوفانها پایدارتر میماند.
در کنار هدفگذاری، برنامهریزی عملی اهمیت زیادی دارد.
این بخش شامل تعیین واکنشهای مناسب در بحران، طراحی نقشه اضطراری، شناخت منابع حمایتی و ارزیابی خطرهاست. آمادگی، نگرانی را کاهش میدهد و اجازه میدهد فرد حتی در شرایط پیشبینینشده نیز تصمیم مناسب بگیرد. بحران زمانی آسیبزنندهتر میشود که فرد غافلگیر باشد.
مراقبت از بدن نیز بخش جداییناپذیر تابآوری است.
ذهن و بدن یک سیستم واحد هستند. تغذیه سالم، خواب کافی، فعالیت بدنی، استراحت و تنفس درست، انرژی لازم برای مدیریت بحران را فراهم میکنند. وقتی بدن ضعیف باشد، ذهن قدرت مقابله را از دست میدهد. برنامهریزی تابآوری باید شامل زمان مشخص برای رسیدگی به جسم باشد.
یادگیری مداوم یکی از عناصر مهم در تقویت تابآوری است.
یادگیری از تجربهها، گفتگوها، اشتباهها و حتی شکستها ذهن را باز و انعطافپذیر نگه میکند. افراد تابآور از گذشته درس میگیرند و از مسیر آموختهها راهحلهای تازه میسازند.
تعادل در زندگی نیز نقش اساسی دارد. توزیع انرژی میان کار، استراحت، روابط و نیازهای فردی به انسان کمک میکند از فشارهای محیطی آسیب نبیند. تعادل به معنای آگاهی از نیازهای مختلف زندگی و پاسخگویی درست به آنهاست. وقتی تعادل از بین برود، تابآوری کاهش مییابد.
یکی از پایههای مهم تابآوری، حفظ امید است.
امید نیرویی فعال است که انسان را به ادامه مسیر دعوت میکند. توجه به پیشرفتهای کوچک، تمرین قدردانی و تصور آیندهای روشن نگاه فرد را مقاومتر میسازد. امید مانع تسلیم شدن میشود و ذهن را در مسیر حرکت نگه میدارد.
پذیرش واقعیت یکی از بنیادیترین بخشهای تابآوری است.
پذیرش یعنی دیدن شرایط همانطور که هست و سپس انتخاب بهترین واکنش. این مهارت انرژی فرد را از مقاومت بیفایده آزاد میکند و او را سریعتر به مرحله اقدام میرساند. پذیرش نه تسلیم است و نه انکار، بلکه شروع مسیر درست است.
در پایان، برنامهریزی جامع برای تابآوری بر ستونهایی مثل شناخت خود، آرامسازی ذهن، مدیریت احساس، روابط سالم، هدفگذاری، برنامهریزی عملی، مراقبت از بدن، یادگیری مداوم و پذیرش واقعیت تکیه دارد. این برنامه پویا و قابل رشد است و به فرد کمک میکند در برابر چالشها پایدارتر بایستد و مسیر زندگی را با آرامش، آگاهی و قدرت بیشتری ادامه دهد.
نظرات بسته شده است.