تابآوری چیست ؟
تابآوری چیست ؟
این واژه به معنای توانایی سیستمها، جوامع یا افراد برای مقاومت در برابر بحرانها و بازگشت به وضعیت مطلوب تعریف میشود.
اما اهمیت آن تنها در تعریف ساده خلاصه نمیشود.
تابآوری چیست ؟ تابآوری امروز به عنوان یک مفهوم بنیادی در مدیریت بحران، توسعهی پایدار، روانشناسی، محیطزیست، اقتصاد و برنامهریزی شهری شناخته میشود.
نکتهی مهم این است که تابآوری تنها از یک رشتهی علمی سرچشمه نمیگیرد؛ بلکه از ترکیب علوم طبیعی، اجتماعی، انسانی و فنی پدید آمده است.
به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران از آن با عنوان «علم میانرشتهای تابآوری» یاد میکنند.
در این نوشتار دکتر محمدرضا مقدسی پدر و بنیانگذار تاب آوری ایران مفهوم میانرشتهای بودن تابآوری، بررسی جایگاه آن به عنوان یک علم مستقل، و شناسایی ابعاد گوناگون آن را مورد بررسی قرار داده است.
در این نوشتار نشان داده میشود که تابآوری نهتنها مفهومی نظری، بلکه ابزاری کاربردی برای حل مسائل پیچیدهی عصر حاضر است.
برای شما پژوهشگران و علاقه مندان مرور منابع معتبر جهانی مانند Resilience Alliance و Stockholm Resilience Centre، ابعاد گوناگون تابآوری در سطوح فردی، اجتماعی، اقتصادی، زیستمحیطی و سیاسی بررسی و توصیه میشود.
این مقاله پاسخی است به این پرسش که چرا تابآوری را نمیتوان در چارچوب یک علم محدود کرد و چگونه به حوزهای مستقل اما میانرشتهای تبدیل شده است و آیا اساسا این نگرش تا چه میزان درست است ؟
تابآوری چیست ؟ میانرشتهای بودن یعنی چه و چرا برای تابآوری ضروری است؟
میانرشتهای بودن به معنای همکاری و تلفیق دانش از چند رشته برای حل یک مسئلهی مشترک است.
در دنیای امروز، بسیاری از پدیدهها آنقدر پیچیدهاند که یک رشتهی علمی بهتنهایی قادر به درک و حل آنها نیست. تابآوری یکی از این مفاهیم چندوجهی است که به طور طبیعی میانرشتهای محسوب میشود.
برای مثال، وقتی درباره تابآوری شهری صحبت میکنیم، باید دانش مهندسی عمران، برنامهریزی شهری، علوم اجتماعی، اقتصاد و محیطزیست را با هم ترکیب کنیم.
از سوی دیگر، تابآوری روانی نیز بدون آگاهی از زیستشناسی مغز، روانشناسی و جامعهشناسی قابل درک نیست.
این همافزایی میان رشتهها موجب میشود تابآوری نه فقط یک نظریه، بلکه یک رویکرد جامع برای شناخت و مدیریت تغییر باشد.
در سطح نظری، میانرشتهای بودن به ما کمک میکند تا مفهوم تابآوری را از حالت تکبعدی خارج کنیم و آن را هم از منظر ساختاری (مانند مقاومت فیزیکی) و هم از منظر انسانی (مانند سازگاری اجتماعی) درک کنیم.
در سطح عملی نیز میانرشتهای بودن تابآوری باعث میشود تصمیمگیریها مؤثرتر، جامعتر و پایدارتر باشند.
به بیان دیگر، اگر تابآوری را تنها از زاویهی یک علم بررسی کنیم، به بخشی از حقیقت میرسیم؛ اما وقتی آن را میانرشتهای ببینیم، به درکی کاملتر از پایداری و سازگاری سیستمها در برابر بحرانها دست پیدا میکنیم.
تابآوری چیست ؟ تابآوری در رشتههای مختلف چگونه معنا میشود؟
تابآوری در هر رشته معنای خاص خود را دارد. در بومشناسی، این مفهوم به توانایی یک اکوسیستم برای جذب آشفتگی و بازگشت به حالت پایدار اشاره دارد. برای نمونه، جنگلی که پس از آتشسوزی میتواند دوباره رشد کند، از تابآوری بالا برخوردار است. در مهندسی، تابآوری به معنای توان یک سازه یا سیستم برای حفظ عملکرد یا بازگشت سریع پس از خرابی است.
در روانشناسی، تابآوری به توان ذهنی و عاطفی افراد برای مقابله با استرس، فقدان یا بحران گفته میشود.
در اقتصاد، این واژه بیانگر قدرت بازارها و کسبوکارها برای ادامهی فعالیت در شرایط رکود یا شوکهای مالی است.
جامعهشناسان و برنامهریزان شهری نیز تابآوری را در قالب شبکههای اجتماعی، سرمایهی اجتماعی و انسجام جامعه تعریف میکنند.
در سیاست و مدیریت بحران، تابآوری به توان حکومتها برای حفظ ثبات و پاسخ مؤثر به بحرانها اشاره دارد.
با وجود این تفاوتها، همهی این رشتهها در یک نکته مشترکاند: تابآوری یعنی ظرفیت تطبیق، یادگیری و تداوم. همین اشتراک مفهومی است که امکان گفتوگوی میانرشتهای را فراهم میکند و سبب شده تا امروز تابآوری به زبان مشترک علوم تبدیل شود. هر رشته بخشی از این پازل بزرگ را تکمیل میکند و در مجموع، تصویری جامع از توان بقا و سازگاری در برابر تغییر به دست میدهد.
تابآوری چیست ؟ آیا تابآوری یک علم مستقل است؟
پرسش مهم این است که آیا تابآوری را میتوان یک علم مستقل دانست یا نه.
پاسخ این سؤال تا حدی دوگانه است.
از یکسو، تابآوری مانند فیزیک یا شیمی، نظامی بسته از مفاهیم و قوانین ندارد، بنابراین نمیتوان آن را علم مستقل به معنای کلاسیک دانست. هر رشته با روشها و ابزارهای خاص خود تابآوری را مطالعه میکند و نتایج آن نیز وابسته به زمینه است.
از سوی دیگر، در دو دههی اخیر، مجموعهای از نهادها و پژوهشگران بینالمللی، تابآوری را به عنوان یک حوزهی علمی میانرشتهای توسعه دادهاند.
مراکزی مانند Stockholm Resilience Centre و Resilience Alliance با ترکیب دانش بومشناسی، اقتصاد، جامعهشناسی و سیاست، چارچوبهایی برای درک تابآوری اجتماعی–بومشناختی ارائه کردهاند.
در نتیجه، میتوان گفت تابآوری اگرچه علمی مستقل به معنای کلاسیک نیست، اما در عمل به یک «رشتهی میانرشتهای» تبدیل شده است که ادبیات، روش و نظریهی خاص خود را دارد.
این حوزه، هم نظری است و هم کاربردی؛ هم با دادههای کمی کار میکند و هم با روشهای کیفی.
بنابراین، بهتر است تابآوری را نه یک علم مجزا، بلکه «زبان مشترک علوم برای درک پایداری و سازگاری» بدانیم.
این دیدگاه سبب میشود پژوهشهای آینده، به جای تمرکز بر رقابت رشتهها، به دنبال همافزایی آنها برای حل مسائل جهانی باشند.
تابآوری چیست ؟ مناقشهها و چالشهای میانرشتهای تابآوری کدامند؟
میانرشتهای بودن تابآوری در عین جذابیت، چالشهایی نیز به همراه دارد.
یکی از بحثهای اصلی این است که آیا هدف تابآوری بازگشت به حالت پیشین است یا تحول به حالتی بهتر. برخی از مهندسان از «بازگشت سریع» سخن میگویند، در حالی که بومشناسان و جامعهشناسان مفهوم «دگرگونی سازنده» را مطرح میکنند.
چالش دوم، مسئلهی سنجشپذیری است.
چگونه میتوان مفهومی تا این حد پیچیده را اندازهگیری کرد؟ شاخصهای کمی، هرچند مفید، گاه از معنا و کیفیت واقعی تابآوری فاصله میگیرند.
چالش سوم، تفاوت مقیاسهاست. ممکن است سیاستی که تابآوری یک خانواده را افزایش میدهد، در سطح جامعه تأثیر منفی بگذارد.
از سوی دیگر، عدالت اجتماعی نیز در این بحث مهم است.
تابآوری بدون توجه به عدالت، ممکن است تنها برای گروههای خاصی سودمند باشد.
و سرانجام، ابهام مفهومی واژهی تابآوری باعث میشود پژوهشگران از رشتههای مختلف گاهی از واژهای مشترک، اما با معانی متفاوت استفاده کنند.
این چالشها نشان میدهد که تابآوری به رویکردی انتقادی و گفتوگوی مستمر میان علوم نیاز دارد.
موفقیت آن در گروی پذیرش تفاوتها و ایجاد زبان مشترکی میان دانشهای گوناگون است تا بتواند هم بُعد فنی و هم بُعد انسانی تابآوری را به درستی دربرگیرد.
تابآوری چیست ؟.ابعاد تابآوری چگونه بررسی شده است؟
تابآوری مفهومی چندبعدی است و برای درک کامل آن باید به مجموعهای از ابعاد توجه کرد.
نخست، ابعاد کارکردی که شامل جذب شوک، سازگاری و دگرگونی است. این ابعاد نشان میدهد که سیستم چگونه در برابر بحران واکنش نشان میدهد؛ آیا مقاومت میکند، خود را تغییر میدهد یا ساختاری تازه میسازد.
دوم، ابعاد سیستمی که در حوزههای بومشناختی، اقتصادی، اجتماعی، روانی، زیرساختی و نهادی قابل بررسی است.
هر نظام دارای سطحی از تابآوری است و کاهش در یکی از این سطوح میتواند کل سیستم را تضعیف کند.
سوم، ابعاد زمانی است که میان تابآوری کوتاهمدت و بلندمدت تمایز قائل میشود.
تصمیمهایی که امروز مفید به نظر میرسند، ممکن است در آینده پایداری را کاهش دهند.
چهارم، ابعاد هنجاری و اخلاقی است که به عدالت، مشارکت و ارزشهای انسانی مربوط میشود.
تابآوری نباید تنها ابزاری فنی باشد؛ بلکه باید به برابری و کرامت انسانی نیز توجه کند.
پنجم، ابعاد سنجشی و روششناسی است که شامل شاخصها، مدلسازیها و روشهای مشارکتی میشود.
ششم و در نهایت، ابعاد ساختاری و فرامقیاس که تعامل سطوح محلی، ملی و جهانی را توضیح میدهد.
شناخت این ابعاد به ما کمک میکند تابآوری را به صورت جامع، قابل سنجش و کاربردی در سیاستگذاری و مدیریت بحرانها به کار ببریم.
تابآوری چیست ؟ سنجش و کاربرد عملی تابآوری چگونه انجام شده است ؟
برای بهکارگیری تابآوری در دنیای واقعی، لازم است بتوانیم آن را به شکل کمی و کیفی بسنجیم.
یکی از روشهای رایج، استفاده از شاخصهای ترکیبی است که وضعیت اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی را در قالب اعداد بیان میکنند.
سازمان ملل و بسیاری از شهرداریهای بزرگ جهان از این روش برای ارزیابی تابآوری شهری استفاده میکنند.
روش دیگر، آزمون فشار یا استرستست است که در آن عملکرد سیستم در برابر سناریوهای بحرانی شبیهسازی میشود.
بهعنوان مثال، بررسی میشود اگر شبکهی برق برای چند ساعت قطع شود، کدام بخشها بیشترین آسیب را میبینند.
همچنین، تحلیل شبکهای برای شناسایی نقاط ضعف در ارتباط میان اجزا به کار میرود.
در کنار این روشهای فنی، ارزیابیهای مشارکتی نقش مهمی دارند، زیرا دیدگاه مردم و ذینفعان محلی را وارد فرآیند تصمیمگیری میکنند.
ترکیب دادههای کمی و کیفی، تصویر دقیقتری از تابآوری واقعی جامعه ارائه میدهد.
نکتهی مهم این است که تابآوری باید در بستر زمان سنجیده شود، نه فقط در لحظهی بحران. به این ترتیب، ارزیابیهای دورهای میتواند به نهادها کمک کند تا از هر بحران درس بگیرند و سیاستهای خود را بهبود دهند.
سنجش دقیق تابآوری، شرط لازم برای افزایش پایداری و امنیت در آینده است.
. نمونههای میانرشتهای از تابآوری در عمل
نمونههای عملی فراوانی از بهکارگیری میانرشتهای تابآوری وجود دارد.
یکی از مهمترین آنها تابآوری شهری در برابر سیلاب است. در چنین پروژهای، مهندسان برای طراحی سد و سیستم زهکشی، بومشناسان برای احیای تالابها، برنامهریزان برای تنظیم کاربری زمین، و جامعهشناسان برای آموزش و آمادگی شهروندان همکاری میکنند. مثال دیگر، تابآوری در برابر همهگیریهای جهانی مانند کووید-۱۹ است.
در این وضعیت، اپیدمیولوژیستها، متخصصان سلامت عمومی، روانشناسان، اقتصاددانان و دولتها باید همزمان و هماهنگ عمل کنند.
مثال سوم، تابآوری کشاورزی در برابر تغییر اقلیم است که نیازمند همکاری میان اقلیمشناسی، علوم خاک، اقتصاد روستایی و دانش بومی کشاورزان است.
در همه این موارد، هیچ رشتهای بهتنهایی نمیتواند بحران را مدیریت کند.
تابآوری زمانی معنا پیدا میکند که دانشها، سیاستها و فناوریها در یک ساختار هماهنگ به کار گرفته شوند.
تجربه نشان داده است که هرچه همکاری میانرشتهای عمیقتر باشد، توان سازگاری و بازیابی جامعه نیز بیشتر میشود.
این نمونهها ثابت میکند که تابآوری فقط یک مفهوم نظری نیست، بلکه رویکردی کاربردی برای زیستن در دنیایی پر از تغییر، خطر و عدم قطعیت است.
تابآوری چیست ؟ مرزهای پژوهشی و جمعبندی نهایی آن چگونه انجام میشود ؟
تابآوری هنوز در حال تکامل است و پژوهشهای زیادی برای گسترش آن در جریان است.
یکی از مسیرهای آینده، طراحی نظامهای دگرگونشونده است؛ یعنی ساختارهایی که نه فقط در برابر بحران مقاومت کنند، بلکه بتوانند خود را بازآفرینی کنند. موضوع دیگر، عدالت و سیاست تابآوری است.
پرسش این است که چه کسانی از برنامههای تابآورانه بهرهمند میشوند و آیا این سیاستها نابرابریها را کاهش میدهند یا تشدید میکنند. حوزهی دیگر، پیشبینی نقاط واژگونی در سیستمهای اجتماعی و زیستمحیطی است تا بتوان پیش از وقوع بحران از آن جلوگیری کرد.
دکترمحمدرضا مقدسی معتقد است تابآوری را باید زبان مشترک علوم برای درک و مدیریت تغییر دانست.
این مفهوم به ما میآموزد که بحرانها پایان نیستند، چه بسا فرصتی برای یادگیری و نوسازیاند. میانرشتهای بودن تابآوری، نهتنها نقطهی قوت آن، بلکه شرط بقا و موفقیت آن است.
تابآوری واقعی، زمانی محقق میشود که دانش، فناوری، فرهنگ و انسانیت در کنار هم برای ساخت آیندهای پایدار به کار گرفته شوند.
این جستار سعی کرد نشان دهد که تابآوری، پلی میان علم و عمل، و میان طبیعت و جامعه است؛ پلی که عبور از آن، راه رسیدن به جهانی پایدارتر و انسانیتر را هموار میسازد.
نظرات بسته شده است.