مدلسازی کیفی تابآوری از فرد تا فرهنگ
مدلسازی کیفی تابآوری به فرآیند توصیف و تبیین مفهومی تابآوری در یک فرد، سازمان یا نظام اجتماعی گفته میشود که در آن، بهجای سنجشهای عددی، بر شناخت ابعاد، عوامل، روابط و پویاییهای معنادار تابآوری تمرکز میشود.
ساختن یک چارچوب مفهومی که نشان میدهد تابآوری چگونه شکل میگیرد، چگونه حفظ میشود و چگونه در مواجهه با بحرانها فعال میشود؛ بر اساس تجربههای زیسته، ادراکات، معانی و تعاملات میان عوامل مختلف مدلسازی کیفی تابآوری نام دارد.
مدلسازی کیفی تابآوری از فرد تا فرهنگ رویکردی تحلیلی و معنامحور است که تابآوری را نه بهعنوان یک ویژگی منفرد، بلکه بهمثابه فرایندی چندسطحی، پیوسته و درهمتنیده میان سطوح فردی، بینفردی، اجتماعی و فرهنگی تبیین میکند. در این چارچوب، تابآوری از تجربه زیسته فرد آغاز میشود، در روابط و نهادها امتداد مییابد و در نهایت در قالب معناها، روایتها، ارزشها و الگوهای فرهنگی تثبیت یا بازتولید میگردد.
در این نوع مدلسازی، بهجای سنجشهای عددی، بر درک چگونگی شکلگیری، انتقال و تداوم تابآوری در بستر معنا و زمینه تمرکز میشود. تابآوری فردی شامل ادراک بحران، تنظیم هیجان، معنابخشی و احساس هویت است؛ اما این تابآوری تنها در تعامل با خانواده، شبکههای اجتماعی، ساختارهای نهادی و نظامهای ارزشی معنا پیدا میکند. فرهنگ در این میان نقش حافظ معنا را ایفا میکند؛ فرهنگی که از طریق روایتهای جمعی، حافظه تاریخی، نمادها و ارزشها تعیین میکند بحران چگونه فهمیده شود و واکنش «درست» به آن چیست.
مدلسازی کیفی تابآوری از فرد تا فرهنگ نشان میدهد که تابآوری نه از فرد جداست و نه در فرهنگ حل میشود، بلکه در حرکت رفتوبرگشتی میان این دو شکل میگیرد. فرد با معناسازی شخصی تابآور میشود و فرهنگ با جذب، تقویت یا بازآفرینی این معناها پایدار میماند. به همین دلیل، این رویکرد امکان فهم تابآوری را بهعنوان ظرفیتی زنده، تاریخی و هویتساز فراهم میکند.
مدلسازی کیفی تابآوری از فرد تا فرهنگ چارچوبی مفهومی است برای فهم اینکه انسانها و جوامع چگونه بدون از دست دادن هویت، در مواجهه با بحرانها سازگار میشوند، معنا میسازند و خود را بازتعریف میکنند. تابآوری در این نگاه، پیوندی میان روان، رابطه و فرهنگ است؛ نه یک عدد، بلکه یک داستان مشترک.
مدلسازی کیفی تابآوری یا Qualitative modeling of resilience ذاتاً بر معنا، تجربه زیسته، روایتها و بافت فرهنگی و اجتماعی استوار است. هویت دقیقاً در همین لایهها شکل میگیرد و بازتولید میشود. وقتی تابآوری بهصورت کیفی مدلسازی میشود، پژوهشگر ناگزیر است به این پرسشها بپردازد که «این فرد یا جامعه خود را چگونه تعریف میکند»، «چه ارزشها و باورهایی برایش معنادار است» و «بحران چگونه به بازتعریف یا تقویت هویت منجر میشود». بنابراین هویت نهتنها حذف نمیشود، بلکه به یکی از محورهای اصلی تحلیل تبدیل میگردد.
مدلسازی کیفی تابآوری امکان میدهد هویت در مواجهه با بحران دیده، فهمیده و حتی بازسازی شود.
هنگامی که فرد، سازمان و جامعه بهطور مستمر با بحرانها، ناپایداریها و عدمقطعیتهای فزاینده مواجهاند، مفهوم تابآوری به یکی از مفاهیم کلیدی در علوم انسانی، اجتماعی و مدیریتی تبدیل شده است. با این حال، فهم تابآوری صرفاً از طریق سنجههای عددی و مدلهای کمی، تصویری کامل و عمیق از این پدیده پیچیده ارائه نمیدهد.
ازاینرو، مدلسازی کیفی تابآوری بهعنوان رویکردی تفسیری و زمینهمحور مطرح میشود که میکوشد فرایند شکلگیری، تداوم و فعالشدن تابآوری را در بستر تجربههای زیسته، معانی، ادراکات و تعاملات انسانی تبیین کند. این رویکرد با تمرکز بر روابط معنایی، پویاییهای درونی و منطق تفسیری پدیدهها، امکان درک عمیقتری از تابآوری بهمثابه یک فرایند پویا، چندبعدی و وابسته به زمینه را فراهم میسازد و مبنایی نظری برای تحلیل، تبیین و مداخله آگاهانه در سطوح فردی، سازمانی و اجتماعی ایجاد میکند.
مدلسازی کیفی (Qualitative Modeling) رویکردی در پژوهش و تحلیل سیستمهاست که بهجای استفاده از دادههای عددی و معادلات ریاضی، بر توصیف مفهومی، روابط معنایی و الگوهای رفتاری میان پدیدهها تمرکز دارد.
مدلسازی کیفی فرآیندی است که در آن یک پدیده، نظام یا مسئله با استفاده از مفاهیم، مقولات، روابط علّی–تفسیری و روایتهای تحلیلی بازنمایی میشود تا درک عمیقتری از چگونگی عملکرد، پویایی و معنای آن به دست آید.
ویژگیهای اصلی مدلسازی کیفی
– مبتنی بر دادههای کیفی مانند مصاحبه، مشاهده، اسناد و متون
– تمرکز بر چرایی و چگونگی پدیدهها، نه صرفاً میزان و شدت آنها
– استفاده از مفاهیم، تمها، مقولات و روابط میان آنها
– انعطافپذیر و حساس به بافت فرهنگی، اجتماعی و زمانی
– مناسب برای پدیدههای پیچیده، انسانی و اجتماعی
هدف مدلسازی کیفی
هدف اصلی مدلسازی کیفی، ساختن یک چارچوب مفهومی منسجم است که بتواند:
– روابط بین عوامل را توضیح دهد
– منطق درونی یک پدیده را روشن کند
– مبنایی برای نظریهپردازی، تصمیمگیری یا پژوهشهای بعدی فراهم آورد
مدلسازی کیفی تابآوری رویکردی معنامحور و زمینهگرا برای فهم این پدیده پیچیده است که فراتر از سنجشهای عددی، به تبیین فرایندها، روابط و تجربههای زیسته میپردازد. این رویکرد تابآوری را نه یک ویژگی ثابت، بلکه نتیجه تعامل پویا میان فرد، محیط و ساختارهای اجتماعی و فرهنگی میداند. ازاینرو، مدلسازی کیفی میتواند مبنایی معتبر برای نظریهپردازی، طراحی مداخلات مؤثر و تصمیمگیری آگاهانه در سطوح فردی، سازمانی و اجتماعی فراهم آورد و درک عمیقتری از تابآوری در شرایط واقعی زندگی ارائه دهد.
مدلسازی کیفی تابآوری رویکردی مفهومی و تفسیری برای فهم چگونگی شکلگیری، تداوم و فعالشدن تابآوری در افراد، گروهها، سازمانها یا جوامع در مواجهه با فشار، بحران یا تغییرات شدید است. در این رویکرد، بهجای استفاده از شاخصهای عددی و مدلهای آماری، تمرکز اصلی بر معنا، تجربه زیسته، روابط اجتماعی و فرایندهای پویا قرار دارد.
این دیدگاه، تابآوری را فرایندی میداند که طی آن افراد یا سیستمها تهدید را تفسیر میکنند، منابع درونی و بیرونی خود را بسیج مینمایند و پاسخهای سازگارانهای برای حفظ کارکرد یا دستیابی به رشد ارائه میدهند.
مدلسازی کیفی تابآوری معمولاً بر پایه دادههای کیفی مانند مصاحبههای عمیق، روایتهای شخصی، مشاهده میدانی و تحلیل متون و گفتمانها انجام میشود. پژوهشگر با تحلیل این دادهها، الگوهای معنایی، روابط علّی تفسیری و سازوکارهای پنهان تابآوری را شناسایی کرده و آنها را در قالب یک چارچوب مفهومی منسجم سامان میدهد.
در این نوع مدلسازی، عوامل فشارزا یا موقعیتهای بحرانی بهعنوان نقطه آغاز در نظر گرفته میشوند. سپس فرایندهای معناسازی، مانند تفسیر رویداد، بازتعریف هویت، امید، باورها و ارزشها بررسی میگردند. در کنار این عوامل درونی، نقش منابع بیرونی همچون حمایت اجتماعی، اعتماد، سرمایه فرهنگی و نهادهای اجتماعی نیز بهعنوان عناصر کلیدی تابآوری مورد توجه قرار میگیرد.
نتیجه مدلسازی کیفی تابآوری، ارائه تصویری عمیق و چندلایه از نحوه سازگاری و تداوم حیات روانی و اجتماعی در شرایط دشوار است. این مدلها معمولاً بهدنبال پیشبینی عددی نیستند، بلکه هدف آنها توضیح، فهم و تبیین فرایندهایی است که به پایداری، بازیابی یا حتی رشد پس از بحران منجر میشوند.
مدلسازی کیفی تابآوری ابزاری ارزشمند برای درک پیچیدگیهای انسانی و اجتماعی تابآوری است و بهویژه در حوزههایی مانند روانشناسی، علوم اجتماعی، آموزش، سلامت روان و مطالعات فرهنگی کاربرد گستردهای دارد.
دکتر محمدرضا مقدسی مدیر و موسس خانه تاب آوری در ادامه آورده است رویکرد «تابآوری از فرد تا فرهنگ» که توسط دانشگاه حکیم سبزواری دنبال میشود، پاسخی علمی و آیندهنگرانه به پیچیدگیهای فزاینده اجتماعی، فرهنگی و روانی جهان معاصر است. اهمیت این رویکرد در آن است که تابآوری را فرایندی میان رشته ای و چندسطحی و درهمتنیده میداند که از ذهن و تجربه زیسته فرد آغاز میشود و تا نهادهای اجتماعی، الگوهای فرهنگی و نظامهای معنایی جامعه امتداد مییابد.
در سطح فردی، این رویکرد بر هویت، تقویت خودآگاهی، معنایابی، انعطافپذیری روانی و توان سازگاری در مواجهه با فشارها و انواع بحران تأکید دارد. اما نوآوری اصلی آن در عبور آگاهانه از فردگرایی و توجه به بسترهای اجتماعی و فرهنگی است؛ جایی که خانواده، آموزش، هنر، دین، زبان و حافظه تاریخی بهعنوان منابع بنیادین تابآوری ایفای نقش میکنند. در سطح فرهنگی، تابآوری به معنای توان جامعه برای حفظ هویت، بازآفرینی ارزشها و مواجهه خلاقانه با تغییرات بدون فروپاشی معنایی است.
دانشگاه حکیم سبزواری با پیگیری این رویکرد، زمینهای میانرشتهای برای پیوند روانشناسی، علوم اجتماعی، مطالعات فرهنگی و سیاستگذاری فراهم کرده و به تولید دانش بومی و کاربردی در حوزه تابآوری کمک میکند. این نگاه کلنگر میتواند مبنایی مؤثر برای ارتقای سلامت روان، انسجام اجتماعی و پایداری فرهنگی در جامعه ایرانی باشد.
نظرات بسته شده است.