مفهوم تاب آوری فرهنگی

مفهوم تاب آوری فرهنگی از لایه های فردی، جمعی، نهادین، محیطی و اکولوژیک، و ارتباطی و جهانی‌شده تشکیل شده است این لایه های چندگانه تاب آوری فرهنگی را به عنوان یک سیستم پویا می‌سازند.تاب آوری فرهنگی، مفهومی چندبعدی و حیاتی در جهان پُرتحول امروز است

دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری در ادامه آورده است تاب‌آوری فرهنگی به معنای توانایی اکوسیستم فرهنگی برای ادامه حیات و عملکرد مؤثر در برابر فشارها، تغییرات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است. بعبارت دیگر توانایی نظام فرهنگی یک جامعه تاب آوری فرهنگی نام دارد.

مفهوم تاب آوری فرهنگی در حوزه ارزش‌ها، هنر، هویت، و شیوه‌های زیستی—برای بقا، تطبیق، و رشد در مواجهه با تغییرات و بحران‌ موضوعیتیافته است.

«تاب آوری فرهنگی» از مرزهای روانشناختی و اجتماعی وحتی سازمانی فراتر میرود و شامل بازسازی، نوآوری، و بازتعریف فرهنگی نیز می‌شود.

در این نوشتار، به بررسی لایه‌های مختلفی می‌پردازیم که ساختار تاب آوری فرهنگی را شکل می‌دهند. شناخت این لایه‌ها برای سیاست‌گذاران فرهنگی،‌ فعالان اجتماعی، و خودِ جوامع ضرورت دارد. هدف از این مقاله، تبیین مفاهیم کلیدی تاب آوری فرهنگی در قالب لایه‌های بنیادین است تا درک جامعی از سازوکارهای پایداری فرهنگی فراهم شود.

 لایه فردی

یکی از نخستین لایه‌هایی که در تاب آوری فرهنگی باید بدان توجه کرد، سطح فردی است. در این لایه، افراد—چه هنرمند، چه مخاطب، چه شهروند—توانایی‌هایی دارند که زمینه‌ساز تاب آوری فرهنگی می‌شوند. برای مثال، برخوردار بودن از مهارت‌های نقد و تحلیل فرهنگی، آگاهی به ریشه‌های تاریخی و هویت جمعی، و تمایل به یادگیری و سازگاری با اتفاقات نو، همه از ابعاد فردیِ تاب آوری فرهنگی‌اند. این ظرفیت‌ها هم به صورت درونی و هم از طریق آموزش، شبکه‌های فرهنگی و فرصت‌های مشارکتی تقویت می‌شود. اگر افراد از توانایی بازسازیِ معنا در آثار فرهنگی برخوردار باشند—مثلاً با بازآفرینی نمادهای کهن در قالب‌های جدید—به ارتقاء تاب آوری فرهنگی کمک می‌کنند. در نتیجه، طرح برنامه‌های آموزشی و پرورش فردی مهارت‌محور، از ارکان اساسی تقویت تاب آوری فرهنگی است.

 لایه جمعی و اجتماعی

در سطح بعدی، لایه جمعی یا اجتماعی مد نظر است. تاب آوری فرهنگی در جوامع، گروه‌ها و نهادها نمود پیدا می‌کند؛ آنجا که حمایت‌های اجتماعی، ساختارهای مدنی، و شبکه‌های همبستگی فرهنگی فعال هستند. مثلاً انجمن‌های فرهنگی، گروه‌های هنری مردمی، و مناسبات محلی که به تسهیل همکاری گسترده میان اعضای جامعه‌ی فرهنگی می‌پردازند، بخش مهمی از تاب آوری فرهنگی‌اند. هنگامی که یک جامعه دارای ساختارهای جمعی منعطف، مشارکتی و چندصدایی باشد، می‌تواند بهتر با بحران‌ها – چه طبیعی چه اجتماعی- برخورد کند و ظرفیت خود را برای بازبودن و بازخلق فرهنگ حفظ نماید. برگزاری جشنواره‌های فرهنگی، انجمن‌های محلی زبان و رسوم، و شوراهای مشورتی هنری از پُررنگ‌ترین نمونه‌ها هستند. حمایت نهادهای عمومی و خصوصی از این نهادهای جمعی، سرمایه اجتماعی و سرمایه فرهنگی را تقویت می‌کند و تاب آوری فرهنگی را در سطح جمعی تثبیت می‌کند.

 لایه نهادین

لایه نهادین به قوانین، سیاست‌ها، ساختارهای سازمانی، و چارچوب‌های قانونی و اداری بازمی‌گردد که به حمایت یا محدودسازی توان فرهنگی یک جامعه منجر می‌شوند. تاب آوری فرهنگی در این لایه زمانی تحقق می‌یابد که سیاست‌گذاران فرهنگی—در سطح شهری، ملی، و بین‌المللی—بر‌ اساس اراده پایدار، استقلال فرهنگی، و چندگانگی فرهنگی اقدام کنند. نهادهایی مانند وزارت فرهنگ، شوراهای برنامه‌ریزی شهری و نهادهای غیردولتی می‌توانند با قوانین حمایتی، تأمین منابع مالی، و ایجاد چارچوب‌های حقوقی مناسب (مانند حمایت از زبان‌های بومی یا اقلیت‌ها) تاب آوری فرهنگی را تقویت نمایند. سیاست‌هایی که انعطاف‌پذیری، بازخوانی هویت‌های محلی و استراتژی‌های سازگار با تغییرات محیطی، اجتماعی یا فناوری را در بر دارند، نقشی کلیدی در این زمینه دارند. به‌عنوان نمونه، سیاست‌های حفظ میراث معنوی همسو با فناوری‌های نوین، یا گنجاندن آموزش فرهنگ و زبان در نظام آموزشی رسمی، از ارکان لایه نهادین تاب آوری فرهنگی هستند.

لایه محیطی و اکولوژیک

تاب آوری فرهنگی نه‌تنها در برابر تغییرات اجتماعی و سیاسی، بلکه در مواجهه با تغییرات زیست‌محیطی نیز اهمیت می‌یابد. لایه محیطی-اکولوژیک یعنی ارتباط فرهنگ با محیط طبیعی و تأثیرات آن بر تاب آوری فرهنگی. فرهنگ جوامع، اعم از رسومِ کشاورزی، آیین‌های مرتبط با فصول و طبیعت، و معماری بومی، در بستر محیط زیست شکل گرفته‌اند. تغییرات اقلیمی، مهاجرت، تخریب منابع طبیعی، و شهری‌سازی نامناسب می‌تواند ظرفیت تاب آوری فرهنگی را سست کند. اما اگر جامعه بتواند فرهنگ بومی را در شکل‌گیری راهبردهای پایدار محیطی وظیفه‌مند سازد—برای مثال، استفاده از دانش محلی در کشاورزی سازگار با اقلیم، حفاظت از زبان‌ها و آیین‌هایی که با چرخه‌های طبیعی مرتبط‌اند، یا معماری بومی که خود تنظیم‌گر دمای محیط است—آنگاه تاب آوری فرهنگی رونق می‌گیرد. این لایه نشان می‌دهد که تاب آوری فرهنگی پیوندی مهم با پایداری زیست‌محیطی دارد و تنها در بستر هماهنگ با زیست‌بوم می‌تواند شکوفا شود.

 لایه ارتباطی و جهانی‌ شمول

در عصر جهانی‌شدن، لایه ارتباطی و جهانی‌شده نیز نقش اساسی در تاب آوری فرهنگی دارد. فرهنگ‌ها امروزه بیشتر از هر زمان دیگری در معرض تأثیرات متقابل جهانی‌اند؛ هم تهدید (همگن‌سازی فرهنگی، مدرنیته‌ی تک بُعدی) و هم فرصت (تبادلات فرهنگی، نوآوری و یادگیری متقابل). تاب آوری فرهنگی در این لایه به توانایی فرهنگی برای پذیرش و اقتباس انتخابی از جهانی‌شدن بستگی دارد.

به عبارت دیگر ، فرهنگ‌ها می‌توانند با گزینش متناسب از عناصر جهانی، بدون از دست دادن هویت و عمق معنایی خود، خود را بازسازی کنند. نمونه‌هایی از این گونه تاب آوری فرهنگی عبارت‌اند از ادغام موسیقی و هنر سنتی در فرم‌های مدرن، نوشتن زبان محلی با خط لاتین با حفظ ساختار دستوری، یا تولید محتوای دیجیتال با زبان بومی. این شیوه‌ها ضمن حفظ «تاب آوری فرهنگی»، زمینه‌ای برای صادرات فرهنگی، دیپلماسی فرهنگی، و گفتگو میان فرهنگ‌ها ایجاد می‌کنند.

بنظر میرسد لایه جهانی‌شده به هم‌افزایی میان محلی و جهانی، سنت و نوآوری، و در نهایت، به تاب آوری و  بازتولید پویا و مقاوم فرهنگ‌ بیانجامد.

لایه‌های مفهومی تاب آوری فرهنگی—فردی، جمعی، نهادین، محیطی و اکولوژیک، و ارتباطی و جهانی‌شده—همگی در هم تنیده‌اند و تاب آوری فرهنگی را به عنوان یک سیستم پویا می‌سازند. وقتی این لایه‌ها به صورت هماهنگ فعال شوند، فرهنگ یک جامعه نه‌تنها مقاومت می‌کند، بلکه بازآفرینی و نوآوری می‌یابد. همچنین استفاده از این مفهوم در سیاست و برنامه‌ریزی فرهنگی—با تأکید بر تاب آوری فرهنگی—می‌تواند به توسعه پایدار، انسجام اجتماعی، و حفظ هویت فرهنگی در برابر بحران‌ها و تغییرات، کمک مؤثری نماید.