اهمیت دانش بومی و نقش آن در تابآوری فرهنگی
اهمیت دانش بومی و نقش آن در تابآوری فرهنگی در پیوند میان گذشته و حال نهفته است، زیرا این دانش میراثی زنده از تجربههای نسلهای پیشین به شمار میرود.
اهمیت دانش بومی و نقش آن در تابآوری فرهنگی زمانی آشکار میشود که مردمان بومی با تکیه بر تجربههای نیاکان خود راهحلهایی برای مشکلات امروزی مییابند.
در دنیای امروز که تغییرات سریع و گسترده در همه زمینهها جریان دارد، از فناوری گرفته تا محیطزیست و سبک زندگی، جوامع انسانی بیش از هر زمان دیگری به حفظ هویت و پایداری فرهنگی نیاز دارند. یکی از مهمترین منابع برای این پایداری، دانش بومی محله محور است.
دانش بومی مجموعهای از آگاهیها، مهارتها، تجربهها و باورهایی است که از دل زندگی مردم در یک منطقه خاص زاده شده و طی نسلها از طریق گفتار، رفتار، آیینها و آموزشهای سنتی منتقل میشود.
این نوع دانش برخلاف دانش رسمی یا علمی مدرن، بیشتر بر پایه مشاهده، تجربه و ارتباط مستقیم انسان با طبیعت و محیط اطراف شکل گرفته است.
دانش بومی نهتنها مجموعهای از اطلاعات دربارهی طبیعت یا کشاورزی است، بلکه بخشی از فرهنگ، زبان، باور و نظام فکری یک جامعه به شمار میرود.
به همین دلیل، این دانش نقشی بسیار مهم در تابآوری فرهنگی دارد؛ یعنی توانایی یک فرهنگ برای حفظ ارزشها و سازگاری با تغییرات بیرونی. وقتی جامعهای دانش بومی خود را میشناسد و به آن احترام میگذارد، در برابر تهدیدهای فرهنگی، اجتماعی و حتی محیطی مقاومتر میشود.
اهمیت دانش بومی و نقش آن در تابآوری فرهنگی در پیوند میان گذشته و حال نهفته است، زیرا این دانش میراثی زنده از تجربههای نسلهای پیشین به شمار میرود.
در بسیاری از کشورها، بهویژه جوامع بومی و روستایی، دانش بومی همچنان به عنوان منبعی زنده و پویا مورد استفاده قرار میگیرد. این دانش در زمینههایی مانند کشاورزی سنتی، درمانهای گیاهی، حفظ منابع طبیعی، آموزش کودکان و حتی شیوههای حل اختلافات اجتماعی نقش دارد.
امروزه سازمانهای جهانی مانند یونسکو نیز بر اهمیت ثبت و حفظ این نوع دانش تأکید دارند، زیرا از آن بهعنوان پایهای برای توسعه پایدار، عدالت فرهنگی و همزیستی مسالمتآمیز یاد میکنند.
بنابراین، شناخت و پاسداشت دانش بومی فقط بازگشت به گذشته نیست چه بسا که راهی برای حفظ آینده است.
هرگاه جامعهای بتواند میان سنت و نوگرایی تعادل برقرار کند، یعنی از دانش بومی خود در کنار دانش علمی بهره بگیرد، به سطحی از تابآوری فرهنگی میرسد که میتواند در برابر بحرانها ایستادگی کند.
تعریف و ماهیت دانش بومی
دانش بومی، دانشی است که در طول قرنها از طریق تجربه، مشاهده، آزمون و خطا و انتقال شفاهی شکل گرفته است. مردمان بومی در ارتباط مستقیم با سرزمین خود، با گیاهان، حیوانات، آب، خاک و شرایط اقلیمی آشنا شدهاند و از دل این آشنایی، مجموعهای از شیوههای زندگی، باورها و مهارتها پدید آمده است.
این دانش بهصورت زنده و پویا در دل زبان، هنر، موسیقی، قصهها و آیینهای محلی حضور دارد و در واقع بخشی از روح فرهنگی هر جامعه را تشکیل میدهد.
برخلاف تصور عمومی، دانش بومی با علم مدرن در تضاد نیست. در حقیقت، بسیاری از پژوهشگران معتقدند که این دو میتوانند مکمل هم باشند.
برای مثال، دانش بومی دربارهی کشاورزی سنتی در مناطق خشک، شامل روشهایی برای صرفهجویی در آب، حفظ حاصلخیزی خاک و سازگاری با تغییرات اقلیمی است؛ امروزه این دانش میتواند راهحلهایی ارزشمند برای بحرانهای زیستمحیطی جهانی ارائه دهد.
ویژگی مهم دیگر دانش بومی، پیوند آن با ارزشهای اخلاقی و اجتماعی است.
در این نظام دانشی، انسان بخشی از طبیعت محسوب میشود، نه حاکم بر آن. به همین دلیل، احترام به زمین، حیوانات و منابع طبیعی در مرکز توجه قرار دارد. این دیدگاه میتواند الگویی برای جوامع مدرن باشد که گاه با بهرهکشی بیش از حد از طبیعت، محیطزیست را در خطر قرار دادهاند.
دانش بومی تنها مجموعهای از اطلاعات نیست، بلکه نظامی از جهانبینی است که روابط میان انسان، طبیعت و جامعه را تعریف میکند.
اهمیت دانش بومی و نقش آن در تابآوری فرهنگی در این واقعیت دیده میشود که حفظ زبانها، آیینها و مهارتهای سنتی، پایهای برای پایداری فرهنگی و اجتماعی است.
در فرهنگهای بومی، دانستن مسئولیتآور است؛ یعنی هر فرد موظف است دانش خود را برای بهبود زندگی جمعی به کار گیرد و به نسل بعد منتقل کند. این جنبه اخلاقی، دانش بومی را از بسیاری از اشکال دیگر دانش متمایز میکند.
در نتیجه، دانش بومی نظامی جامع و انسانی است که ریشه در تجربه، احترام و همزیستی دارد و میتواند الهامبخش نظامهای آموزشی، فرهنگی و زیستمحیطی امروزی باشد.
نقش دانش بومی در تابآوری فرهنگی
تابآوری فرهنگی به معنای توانایی یک جامعه برای حفظ هویت خود در برابر تغییرات و بحرانهاست.
در این میان، دانش بومی نقش اساسی دارد، زیرا از دل تجربههای واقعی مردم برآمده و پیوندی عمیق با زندگی روزمره آنها دارد. هنگامی که جامعهای دانش بومی خود را حفظ کند، در واقع ستونهای اصلی هویت فرهنگیاش را مستحکم میسازد.
برای مثال، در بسیاری از مناطق ایران و جهان، کشاورزی سنتی بر پایه چرخههای طبیعی و تقویمهای محلی انجام میشود.
این تقویمها نهتنها زمان کاشت و برداشت را تعیین میکنند، بلکه با آیینها، جشنها و باورهای فرهنگی نیز درهمتنیدهاند.
حفظ این دانش باعث میشود که مردم ارتباط خود را با طبیعت، فصلها و ارزشهای فرهنگی حفظ کنند.
دانش بومی همچنین در حفظ زبانهای محلی و گویشها نقش دارد، زیرا بسیاری از مفاهیم و اصطلاحات آن در زبان نهفته است. با از بین رفتن زبان، بخش بزرگی از این دانش نیز از میان میرود. از این رو، آموزش زبانهای بومی و ثبت شفاهی روایتها، داستانها و مثلها یکی از راههای اصلی برای تقویت تابآوری فرهنگی است.
در کنار این، دانش بومی در مواجهه با چالشهای جدید مانند تغییرات اقلیمی، مهاجرت، یا تهدیدهای فرهنگی جهانی نیز میتواند نقش راهنما داشته باشد. جوامعی که از ریشههای دانشی خود آگاهند، در برابر فشارهای بیرونی مقاومترند و راحتتر میتوانند خود را با شرایط جدید سازگار کنند بدون آنکه هویتشان را از دست بدهند.
بنابراین، میتوان گفت دانش بومی همچون ریشهای عمیق درخت فرهنگ است. هرچه این ریشه محکمتر و سالمتر باشد، شاخههای فرهنگ نیز در برابر بادهای تغییر پایدارتر میمانند.
دانش بومی، پلی میان گذشته و آینده است. این دانش با تمام سادگی ظاهریاش، در درون خود خردی عمیق دارد که قرنها انسان را با طبیعت و اجتماع سازگار نگاه داشته است.
در دنیای امروز که هویتهای فرهنگی در معرض یکسانسازی جهانی قرار دارند، بازشناسی و احیای دانش بومی راهی مطمئن برای حفظ تابآوری فرهنگی است.
اگرچه جهان امروز به سرعت در حال تغییر است، اما جوامعی که ریشههای خود را در فرهنگ و دانش بومی فراموش نکردهاند، توانستهاند مسیر توسعه را با حفظ اصالت طی کنند. این دانش، ابزاری برای مقاومت نیست، بلکه وسیلهای برای همزیستی خردمندانه با تغییر است.
برای بهرهگیری بهتر از دانش بومی، باید میان نسلها ارتباط برقرار شود.
جوانان باید داستانها، زبان، آیینها و مهارتهای نیاکان خود را بیاموزند و در عین حال آنها را با نیازهای زمانه تطبیق دهند. همچنین، دولتها و نهادهای فرهنگی باید از برنامههایی حمایت کنند که به ثبت، آموزش و انتقال این دانش کمک میکند.
دکترمحمدرضا مقدسی پدر و بنیانگذار تاب آوری ایران تاکید میکند پاسداشت دانش بومی یعنی پاسداشت هویت.فرهنگی که دانش بومی خود را زنده نگه میدارد، در برابر بحران از هم نمیپاشد و میتواند الهامبخش دیگر جوامع نیز باشد.
بنابراین، آیندهی تابآور و پایدار بشر در گرو احترام به خرد نیاکان و دانشی است که از دل زمین و تجربههای انسانی برخاسته است.
نظرات بسته شده است.