تابآوری خانواده و بحران
تابآوری خانواده و بحران یک حوزه پویا و ضروری در روانشناسی خانواده است که به توانایی خانواده در مواجهه با چالشها و بحرانهای زندگی و سازگاری مثبت با آنها اطلاق شده است
خانواده، بهعنوان هسته بنیادین جامعه، همواره در معرض انواع بحران و تابآوری خانواده قرار دارد. بحرانهای خانوادگی رویدادها یا شرایط تهدیدکنندهای هستند که تعادل، عملکرد و حتی ساختار خانواده را بهطور جدی مختل میکنند.
تابآوری خانواده توانایی مقابله و سازگاری مثبت با بحرانها و چالشهای زندگی است که به حفظ یا بازیابی عملکرد مناسب خانواده منجر میشود.
این مفهوم شامل قدرت خانواده در مدیریت استرسها، استفاده از منابع داخلی و خارجی، و حفظ ارتباطات موثر و حمایت متقابل اعضا است. خانوادههای تابآور با انعطافپذیری در نقشها و ساختار، حل مسئله گروهی، و حفظ آیینها و روالهای روزمره، میتوانند بحرانها را به فرصت رشد تبدیل کنند.
تابآوری خانواده با رویکرد سیستمی، بر تعاملات، ارتباطات باز و حمایت اجتماعی تأکید دارد که به تقویت انسجام و سلامت روان اعضا کمک میکند.
بحرانهای خانوادگی شامل رویدادها یا شرایط تهدیدکنندهای مانند مشکلات اقتصادی، بیماریهای ناگهانی، مرگ عزیزان یا تنشهای درونی است.
این بحرانها میتوانند منشأ درونی داشته باشند (مانند طلاق، بیماریهای مزمن یا شدید عضو خانواده، مشکلات شدید رفتاری فرزندان، خشونت خانگی، ورشکستگی) یا منشأ بیرونی (مانند بلایای طبیعی، جنگ و آوارگی، بحرانهای اقتصادی کلان، پاندمیها، مهاجرت اجباری).
ویژگی مشترک همه این بحرانها، ایجاد فشار روانی و عملیاتی شدید بر سیستم خانواده، بهچالش کشیدن منابع موجود و نیاز به سازگاری اساسی است.
درک ماهیت این بحرانها، نخستین گام در تحلیل بحران و تابآوری خانواده محسوب میشود.
در مقابل مفهوم بحران، تابآوری خانواده قرار دارد که بهعنوان ظرفیت پویا و قابل توسعه سیستم خانواده برای مقاومت، سازگاری و رشد مثبت در مواجهه با ناملایمات و فشارهای شدید تعریف میشود.
برخلاف تصور رایج، تابآوری به معنای عدم تجربه رنج یا آسیبپذیری نیست، بلکه بر فرایندهای فعال سازگاری و بازیابی تأکید دارد.
مدلهای پیشرو، مانند مدل فرایندهای تعاملی والش (2016)، تابآوری خانواده را صفتی ایستا نمیدانند، بلکه آن را مجموعهای از فرایندهای تعاملی و پویا میپندارند که در بافتار خانواده و جامعه رخ میدهند.
این نگاه پویا، قلب تپنده مفهوم بحران و تابآوری خانواده را تشکیل میدهد.
سازوکارهای درونسیستمی، ستونهای اصلی تابآوری خانواده در مواجهه با بحران هستند.
این سازوکارها شامل موارد کلیدی زیر میشوند:
ارتباطات مؤثر و باز:توانایی تبادل اطلاعات، افکار و احساسات بهطور شفاف، صادقانه و همدلانه، حتی در مورد موضوعات دشوار.
انسجام و پیوند عاطفی:حفظ حس تعلق، حمایت متقابل و تعهد قوی میان اعضا، همراه با احترام به تفاوتها و استقلال نسبی افراد.
انعطافپذیری ساختاری:توانایی تعدیل نقشها، قوانین و روالها (نظم خانواده) برای پاسخگویی به نیازهای جدید ناشی از بحران.
حل مسئله مشارکتی:رویکرد جمعی به شناسایی مشکلات، تولید راهحلهای خلاقانه، تصمیمگیری مشترک و اجرای برنامهها.
معناسازی مشترک:تلاش برای درک رویداد بحرانی در چارچوبی معنادار (اعم از مذهبی، فلسفی یا خانوادگی)،
حفظ امیدواری و یافتن فرصتهای رشد در دل مصائب. این فرایندها مستقیماً بر پیامدبحران و تابآوری خانواده تأثیر میگذارند.
هیچ خانوادهای در خلأ عمل نمیکند. منابع و حمایتهای خارجی نقش حیاتی در تقویت تابآوری خانواده در برابر بحران ایفا میکنند.
این منابع شامل:
شبکههای حمایت اجتماعی گسترده:دسترسی به حمایتهای عاطفی، ابزاری (کمکهای عملی) و اطلاعاتی از سوی خویشاوندان، دوستان قابل اعتماد، همسایگان و همکاران.
دسترسی به خدمات حرفهای: استفاده بهموقع و مناسب از خدمات مشاوره خانواده، رواندرمانی، مددکاری اجتماعی، خدمات پزشکی و حمایتهای مالی دولتی یا NGOها.
بسترهای فرهنگی و مذهبی: باورها، ارزشها و آیینهای فرهنگی و مذهبی که میتوانند چارچوب معنابخشی فراهم کرده، حس تعلق به جامعه بزرگتر را تقویت و منابع حمایتی ایجاد کنند.
عوامل اقتصادی-سیاسی:ثبات نسبی اقتصادی، دسترسی به شغل و مسکن مناسب، و وجود سیاستهای حمایتی دولتی میتوانند بار فشار ناشی از بحران را بهطور قابلتوجهی کاهش دهند.
کیفیت این منابع بیرونی، شاخص مهمی در پویایی بحران و تابآوری خانواده است.
درک عمیق از بحران و تابآوری خانواده، پایهای اساسی برای مداخلات مؤثر فراهم میکند.
رویکردهای سیستمی و مبتنی بر نقاط قوت، مانند «مداخلات تقویت تابآوری خانواده» (Family Resilience-Oriented Interventions)، بر فعالسازی و تقویت همان فرایندها و منابع درونی و بیرونی مذکور تمرکز دارند.
این مداخلات ممکن است شامل آموزش مهارتهای ارتباطی و حل تعارض، تسهیل گفتگوهای خانوادگی درباره بحران و معنای آن، کمک به بازتعریف نقشها و ساختارها، اتصال خانوادهها به منابع حمایتی و تقویت راهبردهای مقابلهای سازگارانه باشند.
هدف نهایی، نه صرفاً بازگشت به وضعیت پیش از بحران، بلکه تسهیل رشد پس از سانحه و افزایش ظرفیت خانواده برای مواجهه با چالشهای آینده در چارچوب بحران و تابآوری خانواده است.
مطالعه بحران و تابآوری خانواده یک حوزه پویا و ضروری در روانشناسی خانواده و مددکاری اجتماعی است.
در جهانی که خانوادهها با بحرانهای پیچیده، متعدد و گاه همزمان (همهمانی) مواجهند، درک فرایندهای تابآوری نهتنها برای کمک به خانوادههای درگیر حیاتی است، بلکه برای سیاستگذاریهای اجتماعی حمایتگر نیز اهمیت بنیادین دارد.
سرمایهگذاری در پژوهشهای طولی برای درک بهتر مسیرهای تابآوری در بافتارهای فرهنگی گوناگون، و توسعه مداخلات مبتنی بر شواهد که بهطور خاص فرایندهای تعاملی خانواده را تقویت میکنند، کلید ساختن خانوادهها و در نتیجه جوامعی مقاومتر در آینده است.
تقویت تابآوری خانواده بهترین سپر در برابر طوفانهای اجتنابناپذیر زندگی و تضمینکننده سلامت روانی نسلها محسوب میشود.
تابآوری خانواده و بحران یک حوزه پویا و ضروری در روانشناسی خانواده است.
عوامل متعددی از جمله ویژگیهای فردی اعضا، روابط درون خانواده، حمایت اجتماعی و منابع موجود در جامعه بر تابآوری خانواده تأثیرگذارند و این عوامل در سه سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی قابل دستهبندی هستند.
نظرات بسته شده است.