توسعه تابآوری ایران با آموزش و پژوهش
توسعه تابآوری ایران مستلزم تنوع بخشیدن به اقتصاد، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و تقویت بنیانهای تولید داخلی است.
در جهانی پر از چالشهای پیچیده و مخاطرات فزاینده طبیعی و انسانساخت، تابآوری به عنوان اصلی اساسی برای تضمین پایداری و امنیت جوامع مطرح شده است.
برای ایران کشور عزیزمان، کشوری با شرایط و پیشینه سرشار از مخاطرات و رویدادهای طبیعی و چالشهای اجتماعی-اقتصادی، سرمایهگذاری هوشمندانه بر روی دو رکن اصلی آموزش و پژوهش تابآوری یک ضرورت حیاتی برای آیندهای پایدار است.
با این وجود توسعه تابآوری ایران بدون سرمایهگذاری بر روی سرمایه اجتماعی، افزایش انسجام جامعه و ارتقای فرهنگ پیشگیری و آمادگی محقق نمیشود.
توسعه ظرفیتهای تابآوری ملی، مستلزم درک عمیق ابعاد مختلف این دو حوزه و ایجاد پیوندی ناگسستنی و پویا بین آنها است.
این فرآیند نیازمند نگاهی جامع، بلندمدت و مشارکتی است که از سطح فردی آغاز شده و تا بالاترین سطوح سیاستگذاری و اجرایی امتداد مییابد.
توسعه تابآوری ایران از جهات دیگری شامل مدیریت پایدار منابع طبیعی، مقابله موثر با تغییرات اقلیمی و حفاظت از محیط زیست برای نسلهای آینده میباشد.
تعلیم و تمرین تابآوری به عنوان موتور محرکه این تحول، نقش بیبدیلی در نهادینهسازی فرهنگ آمادگی و مقابله موثر ایفا میکند.
آموزش تابآوری به معنای فراتر رفتن از واکنش انفعالی به بحران و حرکت به سمت کنشگری و توانمندسازی افراد و جوامع است.
این آموزش باید در تمام سطوح و برای همه اقشار جامعه، از کودکان پیشدبستانی تا مدیران ارشد، برنامهریزی و اجرا شود.
در سیستم آموزش رسمی، گنجاندن مفاهیم پایه مدیریت ریسک، شناخت مخاطرات محلی (زلزله، سیل، خشکسالی، آلودگی هوا)، مهارتهای اولیه کمکهای اولیه، پناهگیری، تخلیه ایمن و اصول تابآوری روانی-اجتماعی در کتب درسی و برنامههای فوقبرنامه مدارس و دانشگاهها، بنیانهای فرهنگی تابآوری را از سنین پایین نهادینه میکند.
آموزش تابآوری در این سطح، سرمایهگذاری بر روی نسل آینده سازان کشور است.
همزمان،آموزش تابآوری برای جوامع محلی، به ویژه در مناطق پرخطر، از طریق کارگاههای عملی، مانورهای منظم، استفاده از رسانههای محلی و شبکههای اجتماعی، و مشارکت دادن رهبران محلی و سازمانهای مردمی (NGOها)، حیاتی است.
این آموزشها باید مبتنی بر نیازهای خاص هر منطقه، به زبان توده مردمان و با در نظر گرفتن شرایط فرهنگی-اجتماعی باشند و بر افزایش خوداتکایی جامعه در ساعات اولیه بحران تاکید کنند.
آموزش تابآوری موثر، جامعه را از مصرفکننده منفعل خدمات امدادی به بازیگری فعال و توانمند در مدیریت بحران تبدیل میکند.
پژوهش تابآوری اصل و اساسی علمی و پشتیبان تصمیمگیری اثربخش در این مسیر است.
مطالعات تاب آوری باید چندوجهی و میانرشتهای باشد، درک عمیقتری از مخاطرات طبیعی و انسانساخت ایران (از جمله اثرات تغییر اقلیم، چالشهای آب، فرونشست، آلودگیهای زیستمحیطی و آسیبپذیریهای اجتماعی-اقتصادی) ارائه دهد.
تحقیقات تابآوری باید به ارزیابی دقیق آسیبپذیریها در سطوح مختلف (فردی، خانوار، جامعه، زیرساخت، اقتصاد ملی) بپردازد، اثربخشی سیاستها و برنامههای فعلی را مورد سنجش قرار دهند، و مدلهای پیشبینی و پایش ریسک را توسعه و بومیسازی کنند.
پژوهش در زمینه تابآوری روانی-اجتماعی جوامع پس از بحران، نقش فناوریهای نوین (مانند هوش مصنوعی، سنجش از دور، اینترنت اشیا) در مدیریت بحران و بهبود تابآوری، و نیز ارزیابی اقتصادی سرمایهگذاری در اقدامات کاهش ریسک و افزایش تابآوری، از اولویتهای حیاتی هستند.
تحقیقات کاربردی تابآوری باید منجر به تولید دانش کاربردی و راهگشا برای سیاستگذاران و مجریان شود.
پیوند استراتژیک بین آموزش و پژوهش چرخهای حیاتی برای یادگیری و بهبود مستمر تاب آوری ایجاد میکند.
یافتههای حاصل از مطالعات تابآوری باید مستقیماً به محتوای برنامههای آموزش تابآوری تبدیل شوند تا آموزشها همواره بهروز، مبتنی بر شواهد و متناسب با آخرین تحولات مخاطرات و راهکارها باشند.
به عنوان مثال، نتایج تحقیقات درباره آسیبپذیریهای خاص ساختمانهای مناطق مختلف در برابر زلزله، باید در آموزشهای مهندسان، پیمانکاران و ناظران ساختمانی گنجانده شود. از سوی دیگر، تجربیات عملی و بازخوردهای جمعآوری شده در حین اجرای برنامههای آموزش تابآوری و مدیریت بحرانهای واقعی (مانند سیلهای گسترده یا زلزلهها)، باید به عنوان دادههای ارزشمند وارد چرخه پژوهش تابآوری شوند تا درسهای آموخته شده مستندسازی، تحلیل و برای بهبود برنامههای آینده استفاده شوند.
این تعامل پویا تضمین میکند که هم آموزش و هم پژوهش، زنده، کاربردی و پاسخگو به نیازهای واقعی کشور باشند.
توسعه زیرساختهای تخصصی برای حمایت از آموزش تابآوری و پژوهش تابآوری ضرورتی انکارناپذیر است.
این امر شامل ایجاد و تقویت مراکز تخصصی تابآوری در دانشگاهها و موسسات پژوهشی معتبر کشور، توسعه آزمایشگاههای شبیهسازی مخاطرات، مراکز فرماندهی و کنترل بحران مجهز برای آموزشهای شبیهسازی شده، و نیز ایجاد کتابخانههای تخصصی و پایگاههای داده جامع ملی در زمینه مخاطرات و تابآوری است.
سرمایهگذاری در تربیت نیروی انسانی متخصص (اساتید، پژوهشگران، مربیان حرفهای آموزش تابآوری) از طریق بورسیههای تحصیلی داخلی و خارجی، دورههای تخصصی کوتاهمدت و بلندمدت، و فرصتهای مطالعاتی، شالوده توسعه کیفی این حوزه است.
ایجاد شبکههای ارتباطی قوی بین مراکز آموزشی، پژوهشی، دستگاههای اجرایی (سازمان مدیریت بحران، هلال احمر، وزارتخانههای علوم، بهداشت، راه و شهرسازی، نیرو، جهاد کشاورزی و …) و بخش خصوصی، تسهیلگر تبادل دانش و تجربه و هماهنگی اقدامات است.
زیرساختهای دیجیتال برای آموزش تابآوری آنلاین (پلتفرمهای یادگیری الکترونیکی، دورههای مجازی) نیز میتواند دسترسی به آموزشهای حیاتی را به طور گسترده و عادلانهتر فراهم کند.
ایران در مسیر توسعه تابآوری خود با چالشهای متعددی روبروست.
محدودیت منابع مالی اختصاص یافته به آموزش و پژوهش تابآوری در مقایسه با وسعت مخاطرات، پراکندگی و ناهماهنگی نسبی بین نهادهای متولی، کمبود نیروی انسانی متخصص و با تجربه کافی در تمام سطوح، و گاهی نگاه بخشی و کوتاهمدت به جای نگاه جامع و بلندمدت به موضوع تابآوری، از موانع اصلی هستند.
باورهای سنتی و مقاومت در برابر تغییر روشها، دسترسی نابرابر به آموزش تابآوری و اطلاعات در مناطق محروم و روستایی، و چالشهای مربوط به مستندسازی و بهاشتراکگذاری درسهای آموخته شده از حوادث گذشته نیز نیازمند توجه ویژهاند.
ادغام کامل مفاهیم تابآوری در برنامهریزیهای توسعهای کلان کشور (طرحهای آمایش سرزمین، توسعه شهری و روستایی، توسعه صنعتی و کشاورزی) هنوز به طور کامل محقق نشده است.
غلبه بر این چالشها مستلزم اراده سیاسی قوی، تخصیص منابع کافی و پایدار، و ایجاد سازوکارهای هماهنگی ملی موثر است.
علیرغم چالشها، فرصتهای قابل توجهی برای پیشرفت وجود دارد. ارتقای جایگاه سازمان مدیریت بحران کشور به سطح معاونت رئیسجمهور، گام مثبتی در جهت هماهنگی بیشتر بوده است.
ظرفیت بالای دانشگاهها و مراکز پژوهشی ایران در رشتههای مرتبط (زمینشناسی، زلزلهشناسی، هواشناسی، مهندسی عمران، محیط زیست، علوم اجتماعی، پزشکی و …) پتانسیل عظیمی برای تقویت پژوهش تابآوری فراهم میکند.
روحیه همیاری و مشارکتپذیری قوی در جامعه ایرانی (که بارها در حوادث طبیعی خود را نشان داده) بستر مناسبی برای گسترش آموزش تابآوری مردمی و ایجاد شبکههای داوطلب محلی است.
پیشرفتهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشور، امکان توسعه پلتفرمهای نوین آموزش تابآوری آنلاین و سیستمهای هشدار سریع هوشمند را فراهم میکند.
امکان همکاریهای بینالمللی برای انتقال دانش و تجربیات و جذب منابع فنی و مالی مکمل وجود دارد. بهرهگیری از این فرصتها نیازمند برنامهریزی استراتژیک و اقدام جسورانه است.
برای شتاب بخشیدن به توسعه تابآوری ایران از طریق آموزش و پژوهش، راهکارهای کلیدی متعددی پیشنهاد میشود:
تدوین و اجرای یک استراتژی ملی آموزش و پژوهش تابآوری با اهداف مشخص، برنامه عملیاتی و شاخصهای اندازهگیری،
تخصیص بودجه مستقل و کافی در بودجه سنواتی کشور برای آموزش و پژوهش تابآوری،
الزام گنجاندن واحدهای درسی اجباری مرتبط با آموزش تابآوری در مقاطع مختلف تحصیلی و رشتههای دانشگاهی مرتبط، ایجاد و توسعه مراکز تعالی تابآوری در دانشگاههای برتر کشور به عنوان قطبهای علمی و آموزشی،
طراحی و اجرای کمپینهای ملی اطلاعرسانی و فرهنگسازی مستمر با استفاده از رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی برای ترویج فرهنگ تابآوری،
توسعه نظامهای پایش و ارزیابی مستمر اثربخشی برنامههای آموزش تابآوری و پژوهش تابآوری،
تقویت همکاریهای بینبخشی و بیندستگاهی و نیز مشارکت فعال بخش خصوصی و سازمانهای مردمنهاد،
و اولویتدهی به پژوهشهای کاربردی و حل مسئلهمحور که مستقیماً به نیازهای مدیریت ریسک کشور پاسخ دهند.
این راهکارها نیازمند عزم ملی و پیگیری مستمر هستند.
آموزش و پژوهش تابآوری دو بال پرواز ایران به سمت آیندهای امن، پایدار و شکوفا هستند.
توسعه تابآوری ایران نیازمند تدوین و اجرای سیاستها و برنامههای کلان یکپارچه، بلندمدت و مبتنی بر شواهد علمی در تمامی سطوح حکمرانی است.
سرمایهگذاری هوشمندانه و مستمر ضرورتی اجتنابناپذیر و پربازده برای حفاظت از جان و مال شهروندان، زیرساختهای حیاتی، سرمایههای طبیعی و میراث فرهنگی کشور در برابر طوفان چالشهای پیشرو است.
آموزش تابآوری شهروندان را توانمند میسازد تا به بازیگران فعالی در بازسازی و بهبود جامعه پس از بحران تبدیل شوند.
مطالعات و تحقیقات تابآوری بیقین چراغ راهی برای تصمیمگیریهای مبتنی بر شواهد، تخصیص بهینه منابع و طراحی زیرساختها و سیاستهای مقاوم در برابر شوکهاست.
تلفیق این دو در یک چرخه پویای یادگیری و تعامل، ظرفیت ملی ایران برای پیشبینی، پیشگیری، آمادگی، پاسخ موثر و بهبود سریع پس از حوادث را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد.
آینده تابآوری ایران با گامهای استوار در مسیر آموزش فراگیر و پژوهش تابآوری کاربردی ساخته میشود.
مسیرتاب آوری، مسیر مقاومت، خردمندی و امید است.
دکتر محمدرضامقدسی بنیانگذار سایت تاب آوری ایران در پایان یادآور شده است که تابآوری ایران نیازمند همکاری همهجانبه بین دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی است.
دکتر محمدرضا مقدسی، متولد کرمانشاه، بنیانگذار و مدیر رسانه تخصصی تابآوری ایران (resiliency.ir) است که در سال ۱۳۹۴ با هدف ارتقاء دانش و فرهنگ تابآوری تأسیس شد. او بازنشسته آموزش و پرورش و مترجم و مؤلف بیش از ۴۰ کتاب تخصصی در زمینه تابآوری است.
آدرس اصلی تاب آوری کشور، به عنوان خانه تاب آوری ایران و به آدرس اینترنتی www.resiliency.ir فعالیت میکند.
ایران در زمره کشورهایی است که رسانه و پایگاه تخصصی تاب آوری دارد.
نظرات بسته شده است.