برداشتهای نادرست دربارهٔ تاب آوری
تابآوری چیست و چرا اغلب اشتباه فهمیده میشود؟
تابآوری یا همان Resilience یکی از مهمترین مفاهیم در روانشناسی مثبتگرا و علوم رفتاری است.
در تعریف ساده، تابآوری به توانایی افراد برای کنار آمدن با فشارها، بازگشت از شکستها و ادامه دادن مسیر زندگی گفته میشود.
بسیاری از افراد فکر میکنند تابآوری یک ویژگی استثنایی است که فقط در افراد خاص وجود دارد. همین نگاه باعث میشود مفهوم آن بهصورت ناقص یا حتی اشتباه در ذهن جامعه شکل بگیرد.
رسانهها و محتوای انگیزشی نیز معمولاً تابآوری را بیش از حد سادهسازی کرده و آن را صرفاً معادل «قوی بودن» معرفی میکنند.
اما روانشناسان تأکید دارند که تابآوری یک فرایند پویا است، نه یک ویژگی ثابت.
این یعنی هر فردی میتواند در طول زمان، با یادگیری مهارتها، دریافت حمایت اجتماعی و تغییر نگرش، تابآوری خود را تقویت کند.
بنابراین برای فهم درست این مفهوم باید برداشتهای نادرست را شناسایی و اصلاح کنیم.
۱. تابآوری یک ویژگی ذاتی و تغییرناپذیر نیست
یکی از شایعترین باورهای غلط این است که تابآوری مثل رنگ چشم یا گروه خونی، ذاتی و تغییرناپذیر است.
افراد زیادی فکر میکنند اگر کسی از کودکی در برابر سختیها مقاوم نبوده، پس هیچگاه هم تابآور نخواهد شد.
این تصور اشتباه است. پژوهشهای علمی نشان دادهاند که تابآوری یک مهارت یادگرفتنی است و درست مانند ورزش یا زبانآموزی، قابل تمرین و تقویت است.
فردی که امروز در برابر فشارها آسیبپذیر است، میتواند با یادگیری روشهای مدیریت استرس، مراقبه ذهنآگاهی، تقویت روابط حمایتی و تغییر سبک فکری، در آینده بسیار تابآورتر شود.
اگر تابآوری را یک ویژگی ذاتی بدانیم، افراد در برابر مشکلات خود احساس ناتوانی میکنند و بهجای تلاش برای رشد، خود را محکوم به شکست میدانند.
در حالیکه اگر بدانند تابآوری قابل یادگیری است، انگیزهٔ بیشتری برای تمرین و پیشرفت خواهند داشت.
۲. تابآوری به معنای بیاحساسی یا سرکوب عواطف نیست
بسیاری از ما وقتی به فرد تابآور فکر میکنیم، تصویری از کسی در ذهنمان داریم که هیچوقت گریه نمیکند، عصبی نمیشود و در برابر فشارها مثل کوه ایستاده است.
اما این تصویر، برداشت اشتباهی از تابآوری است. تابآوری به معنای انکار یا سرکوب احساسات نیست.
برعکس، تحقیقات روانشناسی نشان میدهد که پذیرش و ابراز درست احساسات، یکی از ستونهای اصلی تابآوری است.
فرد تابآور میداند که گریه کردن پس از یک فقدان یا احساس خشم در برابر بیعدالتی طبیعی است.
اما تفاوت او با دیگران این است که در این احساسات غرق نمیشود و یاد میگیرد آنها را به شیوهای سالم مدیریت کند.
اگر تابآوری را مساوی با بیاحساسی بدانیم، افراد احساسات خود را سرکوب میکنند و همین امر به مشکلات جدیتری مانند افسردگی یا اضطراب مزمن میانجامد.بنابراین باید تابآوری را در کنار آسیبپذیری سالم درک کنیم.
۳. تابآوری فقط تلاش فردی نیست
در فرهنگهای فردگرا، تابآوری بیشتر بهعنوان یک توانایی فردی معرفی میشود؛ گویی اگر کسی نتواند با بحران کنار بیاید، خودش مقصر است.
اما این برداشت نادرست است، زیرا تابآوری صرفاً به ارادهٔ شخصی وابسته نیست.
عوامل اجتماعی و محیطی نیز نقش بسیار پررنگی دارند.
دسترسی به منابع مالی، حمایت خانواده و دوستان، عدالت اجتماعی، کیفیت خدمات سلامت روان و حتی سیاستهای عمومی دولتها، همه در سطح تابآوری افراد تأثیرگذارند.
برای مثال، کودکی که در یک محلهٔ امن، با مدرسهٔ خوب و خانوادهای حمایتگر بزرگ میشود، شانس بیشتری برای توسعهٔ تابآوری دارد تا کودکی که در محیطی پرخطر و محروم زندگی میکند.
نادیده گرفتن این بُعد اجتماعی باعث میشود تابآوری به ابزاری برای «سرزنش قربانی» تبدیل شود.
۴. تابآوری همیشه به معنای بازگشت سریع به حالت عادی نیست
یکی دیگر از سوءبرداشتهای شایع این است که فرد تابآور باید خیلی سریع پس از بحران به شرایط عادی زندگی بازگردد.
جامعه اغلب کسانی را تحسین میکند که «زود سرپا میشوند» و انتظار دارد همه همینطور باشند.
اما واقعیت این است که تابآوری همیشه به معنای بازگشت به گذشته نیست.
گاهی اوقات بحرانها زندگی انسان را آنقدر تغییر میدهند که دیگر هیچوقت مثل قبل نمیشود.
در چنین شرایطی، تابآوری به معنای ساختن یک «عادیِ تازه» است.
روند بهبودی نیز خطی و سریع نیست؛ ممکن است فرد دچار پسرفت، توقف یا تغییر مسیر شود.
اگر تابآوری را فقط معادل بازگشت سریع بدانیم، افراد احساس میکنند عقب ماندهاند یا «به اندازه کافی قوی نیستند».
۵. تابآوری منبعی بیانتها نیست
در فضای انگیزشی یا محیطهای کاری، تابآوری بیش از حد ستایش میشود؛ بهگونهای که از افراد انتظار میرود همیشه و در هر شرایطی مقاوم باشند.
اما این تصور نادرست است. تابآوری یک منبع محدود است و استفادهٔ مداوم از آن بدون استراحت یا بازسازی، منجر به فرسودگی روانی و جسمی میشود.
افراد تابآور نیز نیاز دارند گاهی استراحت کنند، کمک بگیرند یا حتی محیط خود را تغییر دهند.
یکی از خطرات این سوءبرداشت این است که افراد ممکن است شرایط سمی یا استثمارگرانه (مثل محیط کاری ناسالم یا روابط آسیبزا) را تحمل کنند، فقط به این دلیل که فکر میکنند باید تابآور باشند.
در حالیکه گاهی سالمترین واکنش، ترک موقعیت یا مطالبهٔ تغییر است.
۶. تابآوری همیشه به رشد و شکوفایی منجر نمیشود
مفهوم «رشد پس از سانحه» (Post-Traumatic Growth) میگوید افراد میتوانند پس از بحرانها قویتر شوند.
اگرچه این موضوع در برخی افراد واقعیت دارد، اما تعمیم آن به همه، یک سوءبرداشت خطرناک است.
حقیقت این است که تابآوری همیشه به معنای شکوفایی و رشد نیست.
گاهی تابآوری فقط یعنی ادامه دادن، نفس کشیدن و زنده ماندن.
انتظار اینکه همه افراد پس از بحران باید رشد کنند، فشار مضاعفی ایجاد میکند و درد واقعی آنها را کماهمیت جلوه میدهد.
دکتر محمدرضامقدسی مدیر و موسس خانه تاب آوری تاکید میکند برخی افراد ممکن است هرگز «قویتر» از قبل نشوند، اما همچنان تابآور محسوب میشوند، چون توانستهاند با وجود سختیها زندگی را ادامه دهند.
۷. تابآوری دائمی و همیشگی نیست
آخرین سوءبرداشت مهم این است که اگر فردی یکبار در برابر مشکلی تاب آورده، همیشه در آینده هم تابآور خواهد بود.
اما تابآوری ثابت و همیشگی نیست.
این توانایی تحتتأثیر شرایط، منابع و حتی سلامت جسم و روان فرد تغییر میکند.
ممکن است کسی در جوانی بسیار تابآور باشد، اما در میانسالی بهخاطر استرسهای مداوم یا فرسودگی، دیگر همان ظرفیت را نداشته باشد.
همچنین تابآوری میتواند با بحرانهای پیدرپی تضعیف شود.
بنابراین، نباید کسی را به خاطر اینکه «قبلاً قوی بوده» اما حالا آسیبپذیر شده، سرزنش کرد.
تابآوری، یک مسیر پویا نه یک توانایی ثابت
تابآوری مفهومی پیچیده و چندبعدی است که نمیتوان آن را فقط به «قوی بودن» تقلیل داد. برداشتهای نادرست باعث میشوند افراد یا از خودشان توقعات غیرواقعی داشته باشند یا دیگران را ناعادلانه قضاوت کنند.
تصورات دربارهٔ تاب آوری معمولاً بر پایه کلیشههای فرهنگی و اجتماعی غلط شکل میگیرد.
فهم درست این موضوع به ما کمک میکند هم در زندگی شخصی و هم در محیطهای اجتماعی و کاری، واقعبینانهتر عمل کنیم.
نکات کلیدی
- تابآوری یک مهارت یادگرفتنی است.
- با آسیبپذیری سالم همراه است.
- به عوامل اجتماعی و محیطی وابسته است.
- لزوماً به معنای بازگشت سریع نیست.
- منبعی محدود است که نیاز به بازسازی دارد.
- همیشه به رشد منجر نمیشود.
- و همیشگی و ثابت نیست.
نظرات بسته شده است.