نقشه راه تاب آوری(Resilience roadmap)
تدوین و طراحی نقشه راه در تاب آوری به یقین مبتنی بر سرمایه ها و منابع است.
نقشه راه تابآوری مسیری پویا برای شناخت بحران، تقویت منابع انسانی و اجتماعی، یادگیری مستمر و بازآفرینی پایدار است.
بر این اساس ایجاد و توسعه آگاهی، آینده نگری و خرد ورزی، ژرف اندیشی و جامعیت و اصل و اساس طراحی و تدوین نقشه راه درتاب آوری است.
نقشه راه تابآوری مدلی راهبردی و عملمحور است که به افراد، سازمانها و جوامع کمک میکند در برابر فشارها، بحرانها و تغییرات ناگهانی فرو نریزند و بتوانند با قدرت بازسازی شوند.
تابآوری به معنا دادن و حرکت آگاهانه در دل دشواریهاست.
نقشه راه تابآوری با شناخت دقیق تهدیدها و ظرفیتها آغاز میشود و مسیر تبدیل آسیبپذیری به قدرت را ترسیم میکند.
در این نقشه راه، نخست باید هویت و هدف روشن شود. بدون درک چرایی مسیر، هیچ پایداری شکل نمیگیرد.
تابآوری زمانی معنا پیدا میکند که تصمیمها بر پایه ارزشها و مأموریت اتخاذ شوند، نه واکنشهای شتابزده. سپس تقویت سرمایه انسانی و روانی در مرکز توجه قرار میگیرد، زیرا انسانهای فرسوده نمیتوانند ساختارهای تابآور بسازند. آموزش مهارتهای تابآوری، خودآگاهی و مدیریت استرس، ستونهای این مرحله هستند.
نقشه راه تابآوری بر پایداری منابع، شفافیت و یادگیری مستمر تأکید دارد. تنوع منابع، اعتماد اجتماعی را افزایش میدهد و سازمان یا فرد را از وابستگیهای شکننده رها میسازد. در نهایت، تابآوری با شبکهسازی، ارزیابی مداوم و روایتگری صادقانه تثبیت میشود. تابآوری مقصد نیست، مسیر است؛ مسیری که از آگاهی آغاز میشود و به بازآفرینی پایدار میرسد.
نقشه راه در تاب آوری به مثابه موجودی زنده است و لذا ضرورت است به پویایی، فرآیندی و دینامیک بودن آن توجه ویژه صورت گیرد.
چرخه دایمی مشاوره، اجماع، استفاده از بازخوردهای همزمان و ارزیابی های حین اجرا از الزامات اصلی طراحی و تدوین نقشه راه در تاب آوری اجتماعی بشمار می آید.
نقشه راه معین میکند که به کجا میرویم؟ با چه کسانی می رویم؟
با چه وسیله ای میرویم؟ در چه زمانی و به چه هنگام و مدت می رویم؟ و سفرنامه خود را چگونه می نویسیم؟
اگرچه دوگانه ی حکمرانیِ خوب و مشارکت مدنی لازمه توفیق و توسعه در تاب آوری اجتماعی است و اما بهرحال نقشه راه بایستی:
- به روشنی اهداف و آمال را معرفی نماید.
- دارای بازه زمانی مشخص و معین باشد.
- از منابع در دسترس و قابل وصول برخوردار باشد.
- تهدیدات و خطرات احتمالی را پیش بینی کرده باشد.
- از ساختار سازمانی متخصص برخوردار باشد.
- دارای اهداف قابل تعقیب و قابل تحقق باشد.
با نگاهی اجمالی به موارد فوق میتوان اذعان داشت، نقشه راه در مسیریابی های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و … نیز ضرورت و کارآمد است بویژه در تاب آوریِ اجتماعی نقشه راه علاوه بر تعیین مسیر نقاط مورد علاقه، جذابیت ها، سرمایه و دارایی ها را و علاوه بر این فراز و نشیب راه را نیز هویدا میکند.
از نکات دیگری که که در طراحی و تدوین نقشه راه تاب آوری اجتماعی می توان مورد اشاره قرار داد مسأله سادگی و پیچیدگی همزمان آن است که در اغلب موارد متناقض نیزبه نظر میرسد. به این معنا که نقشه راه در سامانه های اجتماعی علاوه بر از سازمان و ساختاری پیچیده در اجرا و عملیات بسیار ساده و شفاف نمود پیدا میکند که صدالبته سادگی و صراحت برای هر نقشه راهی امیتازی بزرگ بشمار می آید.
در تدوین و طراحی نقشه راه می توانیم از گامهای مفروض پنج گانه ذیل نیز بهره مند باشیم:
- تعیین و مشخص نمودن اهداف
- بررسی و مشخص نمودن نقاط عطف
- بررسی و شناسایی شکاف ها و موانع
- طراحی و شخص نمودن برنامه های عملی
- اولویت بندی و تعیین تقدّم و تأخر در اجرا
به نظر میرسد با رجوع به نظر تسهیلگران و متخصصان در جوامع محلی حداقل میتوان با فراخوان، انتخاب و دعوت به همکاری افراد علاقه مند با تأسیس کمیته های راهبردی و تعیین محدوده عملیات و مشخص کردن حدود و ثغور وظایف با برگزاری کارگاههای تخصصی توانایی های جوامع محلی را شناسایی، تحریک و پرورش داد.
توافق برای اقدام جمعی، شناسایی فرصت ها و مسئولیت ها، خطرات و تهدیدات در مرحله اول و پس از آن بررسی احتمال و چگونگی تاثیر گذاری آنها، پایش و رصد منابع، شناسایی نارسایی و اختلالات در واقع راهنمای ما در اولویت بندی برنامه ها خواهند بود که در مقیاس فرد، خانواده، جامعه محلی و اجتماع مطرح خواهند بود این سطوح چهارگانه همپوشان و در تعامل مستمر و همیشگی نیز هستند. توسعه تاب آوریِ فردی، خانوادگی، جوامع محلی و تاب آوری اجتماعی در هم تنیده و از یکدیگر متأثر هستند به همانگونه که آسیب پذیریِ جوامع محلی، اجتماعی، فردی و خانوادگی اثر یکدگیر را تشدید می کنند.
نقشه راه موظف است که مهارتها را با تمرین و تکرار توسعه دهد، منابع راشناسایی، فراهم و تدراک ببیند و در همه حال منعطف و از قابلیت بروزرسانی برخوردار باشد.
مراحل تدوین نقشه راه تابآوری؛ از شناخت تا بازآفرینی پایدار
مراحل تدوین نقشه راه تابآوری با شناخت واقعبینانه وضعیت موجود آغاز میشود. در این مرحله، سازمان، فرد یا جامعه باید بدون انکار یا اغراق، آسیبپذیریها، تهدیدها، منابع در دسترس و ظرفیتهای پنهان خود را شناسایی کند. این شناخت، پایه تصمیمگیریهای بعدی است و مانع از طراحی نقشههای غیرواقعی و شعاری میشود. تابآوری از آگاهی شروع میشود، نه از امیدهای مبهم.
در گام دوم، تعریف هویت، هدف و چشمانداز تابآوری اهمیت پیدا میکند. نقشه راه تابآوری بدون پاسخ روشن به چرایی مسیر، قدرت راهبری ندارد. در این مرحله مشخص میشود که تابآوری برای چه میخواهیم، قرار است از چه چیزی محافظت کنیم و به چه سطحی از پایداری برسیم. هدف شفاف، جهت حرکت را تثبیت میکند و از سردرگمی در بحرانها جلوگیری میکند.
مرحله سوم به طراحی راهبردها و اولویتها اختصاص دارد. در این بخش، بر اساس ظرفیتها و محدودیتها، مسیرهای عملی تقویت تابآوری مشخص میشوند. این راهبردها باید واقعگرا، قابل اجرا و همراستا با ارزشها باشند. نقشه راه تابآوری در این نقطه از یک مفهوم انتزاعی به یک برنامه قابل اقدام تبدیل میشود.
در گام چهارم، اجرای تدریجی و مشارکتی نقشه راه تابآوری قرار دارد. تابآوری با دستورالعملهای دستوری شکل نمیگیرد، بلکه با مشارکت، یادگیری و تجربه جمعی تقویت میشود. اجرای مرحلهای، امکان اصلاح مسیر و جلوگیری از فرسودگی را فراهم میکند.
در نهایت، ارزیابی، یادگیری و بازنگری مستمر، آخرین و مداومترین مرحله تدوین نقشه راه تابآوری است. تابآوری مقصد ثابت نیست، بلکه فرایندی زنده و در حال تکامل است که با بازخورد، اصلاح و انطباق پایدار میماند.
دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و مؤسس خانه تابآوری در خاتمه تاکید میکند نقشه راه تابآوری صرفاً یک اقدام فنی یا مدیریتی نیست، طراحی و تدوین نقشه راه تابآوری مسیری انسانی، اخلاقمحور و آیندهساز است.
همچنین یادآوری این نکته حائز اهمیت است که خانه تابآوری بهعنوان یک هویت مستقل و مرجع تخصصی در حوزه تابآوری، دارای مالکیت معنوی ثبتشده است.
احترام به این مالکیت، بخشی از پاسداشت اخلاق علمی، مسئولیت فرهنگی و حرفهای در حوزه تابآوری محسوب میشود. هرگونه استفاده، بازنشر یا بهکارگیری این عنوان با هر نوع پیشوند یا پسوند، بدون مجوز رسمی، اقدامی غیراخلاقی بوده و میتواند تبعات قانونی در پی داشته باشد.