تاب آوری خانواده چیست ؟
تاب آوری خانواده چیست ؟ تاب آوری خانواده مسیری است که در مواجهه با استرس ها و انطباق پذیری طی می شود که باید هم در زمان حال و هم در طول زمان مورد بررسی قرار گیرد.
تابآوری خانواده به معنای توانایی خانواده برای مقابله، سازگاری و بازگشت به عملکرد طبیعی یا حتی رشد در مواجهه با بحرانها، چالشها و فشارهای زندگی است.
به بیان دیگر، خانوادهای تابآور خانوادهای است که:
-
هنگام بروز مشکلات (مثل بیماری، از دست دادن شغل، اختلافات، یا حوادث ناگوار) دچار فروپاشی نمیشود،
-
بلکه با همکاری، حمایت متقابل، و استفاده از منابع درونی و بیرونی، راهحلهای سازگارانه پیدا میکند،
-
و پس از بحران، حتی ممکن است روابط و انسجامش قویتر از قبل شود.
✅ ویژگیهای اصلی خانوادههای تابآور عبارتاند از:
-
انسجام و پیوند عاطفی قوی بین اعضا
-
ارتباط مؤثر و باز (گفتوگو و گوشدادن بدون قضاوت)
-
انعطافپذیری در نقشها و مسئولیتها
-
داشتن باورهای مثبت و امید به آینده
-
توانایی حل مسئله و تصمیمگیری مشترک
-
دسترسی به حمایتهای اجتماعی (خویشاوندان، دوستان، جامعه)
تاب آوری خانواده ارکان، ابعاد، منابع و موانع خانواده در مواجه با مشکلات را مورد مطالعه قرار میدهد.
پاسخ مثبت خانواده را به مشکلات تاب آوری خانواده میگویند
این تعریف بر مبنای چند نکته مهم است که باید مورد توجه قرار بگیرد: ابتدا باید دانست که تاب آوری، ساختاری ثابت و یا برچسب نیست که بتوان آن را بر روی برخی خانواده ها اعمال کرد و روی برخی نه.
نکته اول: تاب آوری مسیری منحصر به فرد است که خانواده ها ممکن است در مواجهه با عامل استرس زا از آن عبور کنند.
نکته دوم: آن است که تاب آوری باید هم در زمان حال و هم در طول یک مدت زمان معین بررسی شود چرا که برخی عوامل ابتدا حمایت کننده و موثر واقع می شوند اما در طولانی مدت ممکن است خانواده را در معرض خطرقرار دهند.
نکته سوم: آن است که بدانیم شکل ظاهری تاب آوری با نحوه بررسی آن در شریط استرس زا با هم تفاوت دارند.
برای مثال انطباق پذیری مثبت با بحران کشاورزی و در پی آن از دست دادن شغل و درآمد احتمالا نیازمند مهارت والدین در حمایت از فرزندان است. به طور کل این تعریف اهمیت فاکتور های خطر و عوامل حمایتی را که در هر خانواده منحصر به خود است بیان میکند؛ در پاسخ به عامل استرس زا و به وجود آمدن مسیر های تاب آوری عناصر فردی و موقعیتی نقش اساسی ایفا می کنند.
تاب آوری خانواده از حفظ عملکردهای اصلی خانواده و توانایی ترمیم و بازسازی در صورت بروز سانحه و فراتر از آن از رشد و توسعه خانواده میگوید. در این روند ظرفیت های سه گانه جذب یا کنارآمدن، سازگاری یا انطباق و تغییر یا تحول در کنار مجموعه ای عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، تربیتی و ژنتیکی مد نظر قرار میگیرد.
همچنین پژوهش در پایداری و توسعه خانواده وبهباشی اجتماعی و روانی در شرایط بحرانی و غیر از آن هم به تاب آوری خانواده مربوط است.
بر این اساس روابط زوجین با یکدیگر، فرزند پروری، مدیریت روابط در خانواده به مثابه یک سازمان و پژوهش در اتمسفر زناشویی، هیجانی و تربیتی در گسره تاب اوری خانواده موضوعیت یافته اند.
هنگامیکه از تاب آوری گفته میشود صحبت از ظرفیتی به میان می آید که همه خانواده در سراسر گیتی از آن برخوردار هستند با این حال چالش اصلی شیوه توسعه و تقویت آن کماکان هسته مرکزی مطالعات حوزه تاب آوری خانواده هاست.
اکولوژی انسانی، فرهنگ، دسترسی به منابع و زیر ساخت های آموزشی و بهداشتی، رفاه و برخورداری، تغذیه، ژنتیک و اپی ژنتیک، محیط زیست، معنویت و … عوامل پرشمار دیگری می تواند در مباحث پر دامنه تاب آوری خانواده مورد توجه قرار بگیرد.
همچنین تغیییرات اقلیم، نیازهای ویژه، ناتوانی های جسمی و معلولیت، تصادفات، وقایع طبیعی، مهاجرت و جنگ، آوراگی و پناهندگی، بیماریهای سخت درمان و مرگ عزیزان و چگونگی مقابله خانواده ها با مسایلی از این دست همیشه از جایگاه خاصی در تاب آوری خانواده برخوردار بوده اند.
تاب آوری خانواده علاوه بر علوم سلامت از ظرفیت های روانشناسی، مشاوره،مددکاری،کوچینگ و منتورینگ به یقین برخوردار است.
تابآوری خانواده
تابآوری خانواده یکی از مهمترین ویژگیهایی است که باعث پایداری، رشد و خوشبختی در زندگی خانوادگی میشود.
در دنیای امروز که پر از چالشها، بحرانها و تغییرات سریع است، خانوادهها بیش از هر زمان دیگری نیاز دارند تا بتوانند در برابر فشارها و سختیها مقاومت کنند.
تابآوری به زبان ساده یعنی توانایی بازگشت به حالت تعادل پس از تجربه بحران، شکست یا ناراحتی. وقتی از تابآوری خانواده صحبت میکنیم، منظورمان این است که اعضای خانواده بتوانند در کنار هم بحران را مدیریت کنند، از مشکلات درس بگیرند و با امید و همدلی دوباره مسیر زندگی را ادامه دهند.
مفهوم تابآوری خانواده
تابآوری خانواده فقط به معنای تحمل سختی نیست، بلکه به معنای سازگاری فعال با شرایط دشوار است. خانوادهای که تابآور است، در برابر مشکلات نمیشکند، بلکه یاد میگیرد چگونه با آنها کنار بیاید و حتی از دل بحرانها رشد کند. این ویژگی باعث میشود روابط خانوادگی قویتر شوند و حس امنیت و اعتماد میان اعضا افزایش یابد.
خانواده تابآور محیطی امن، گرم و حمایتگر دارد که در آن هر عضو احساس ارزشمندی و عشق میکند.
عوامل مؤثر بر تابآوری خانواده
تابآوری خانواده از ترکیب چند عامل به وجود میآید.
مهمترین آنها عبارتاند از ارتباط مؤثر، همبستگی عاطفی، حمایت متقابل، انعطافپذیری، باورهای مثبت و توانایی حل مسئله. خانوادههایی که ارتباط سالمی دارند، یعنی اعضا میتوانند احساسات و نیازهای خود را آزادانه بیان کنند، در برابر مشکلات قویتر هستند. گفتوگوهای صادقانه باعث کاهش سوءتفاهمها میشود و خانواده را متحد نگه میدارد.
یکی دیگر از عوامل مهم، اعتماد و همدلی است.
وقتی اعضای خانواده به هم اعتماد دارند و درک متقابل میانشان وجود دارد، در زمان بحرانها کنار هم میمانند. حمایت عاطفی از یکدیگر باعث میشود سختیها کمتر احساس شوند.
همچنین انعطافپذیری نقش مهمی دارد؛ خانوادهای که بتواند خودش را با شرایط جدید وفق دهد، از بحرانها آسیب کمتری میبیند. برای مثال، خانوادهای که در شرایط اقتصادی سخت بتواند سبک زندگیاش را تغییر دهد و همچنان آرامش و صمیمیت را حفظ کند، تابآور محسوب میشود.
نقش والدین در تابآوری خانواده
در بیشتر خانوادهها، والدین نقش اصلی در شکلگیری تابآوری دارند. آنها الگوی رفتاری فرزندان هستند و نوع واکنششان به مشکلات، درس بزرگی برای کودکان است. اگر پدر و مادر بتوانند آرامش خود را حفظ کنند، با احترام با هم گفتوگو کنند و تصمیمهای منطقی بگیرند، فرزندان یاد میگیرند در آینده با چالشها به شکل سالمتری برخورد کنند.
محیط خانواده باید مکانی امن برای بیان احساسات باشد.
کودکی که میداند در خانه قضاوت نمیشود و والدینش به حرفهای او گوش میدهند، احساس امنیت میکند.
این احساس، پایه اصلی تابآوری در فرد است. والدینی که محبت، تشویق و حمایت را در رفتارهای روزمره خود نشان میدهند، فرزندانی قوی، امیدوار و انعطافپذیر تربیت میکنند.
راههای افزایش تابآوری خانواده
برای اینکه خانوادهای تابآور باشد، باید آگاهانه برای تقویت این ویژگی تلاش کند. یکی از راههای مؤثر، گفتوگوی خانوادگی منظم است. زمانی را برای صحبت کردن درباره احساسات، نگرانیها و آرزوهای خود اختصاص دهید.
این گفتوگوها باعث نزدیکی بیشتر اعضا و افزایش اعتماد میشود.
راه دیگر، تقویت روابط عاطفی است.
گذراندن زمان باکیفیت در کنار هم، مانند خوردن غذا با هم، گردش خانوادگی یا حتی تماشای فیلم، باعث افزایش صمیمیت میشود. خانوادههایی که لحظات شادی را با هم تجربه میکنند، در هنگام بحرانها نیز راحتتر همدیگر را حمایت میکنند.
حل مسئله به شکل گروهی نیز یکی از نشانههای خانواده تابآور است.
وقتی مشکلی پیش میآید، به جای سرزنش یکدیگر، همه اعضا باید در پیدا کردن راهحل مشارکت کنند. این حس مشارکت باعث میشود هرکس احساس کند بخشی از راهحل است نه مشکل.
از سوی دیگر، باورهای معنوی و ارزشهای اخلاقی نقش زیادی در تابآوری دارند.
ایمان، دعا، امید به آینده و اعتماد به یک نیروی برتر، آرامش درونی را افزایش میدهد. خانوادههایی که در شرایط سخت به معنویت پناه میبرند، بهتر میتوانند احساسات خود را مدیریت کنند و از ناامیدی فاصله بگیرند.
اهمیت حمایت اجتماعی
هیچ خانوادهای به تنهایی نمیتواند در برابر همه مشکلات مقاومت کند. حمایت اجتماعی از سوی دوستان، بستگان، همسایگان و حتی جامعه میتواند نیروی بزرگی برای حفظ تعادل خانواده باشد.
خانوادهای که در شبکهای از روابط سالم و مثبت قرار دارد، در زمان بحران کمتر احساس تنهایی میکند. در چنین شرایطی، اشتراک تجربهها، همدلی و راهنماییهای دیگران میتواند به تابآوری کمک کند.
تابآوری خانواده در برابر بحرانها
در زمان بحرانهایی مثل بیماری، مشکلات اقتصادی، از دست دادن شغل، طلاق یا مهاجرت، میزان تابآوری خانواده مشخص میشود. خانوادهای که روابط صمیمانه، ارتباط مؤثر و اعتماد متقابل دارد، حتی در سختترین شرایط نیز امید خود را از دست نمیدهد. آنها به جای تمرکز بر آنچه از دست رفته، به دنبال فرصتهای جدید میگردند.
مثلاً در دوران سخت اقتصادی، ممکن است اعضای خانواده با همکاری و صرفهجویی بتوانند وضعیت خود را کنترل کنند. در بیماری یکی از اعضا، محبت و همدلی سایرین باعث تقویت روحیه بیمار و کل خانواده میشود.
نقش احساسات مثبت در تابآوری خانواده
احساسات مثبت مانند عشق، سپاسگزاری، شوخطبعی و امید، نقش مهمی در تقویت تابآوری دارند. خانوادههایی که میتوانند در شرایط سخت هم لبخند بزنند و در دل بحران نکات مثبت را ببینند، سریعتر به تعادل برمیگردند.
سپاسگزاری روزانه از یکدیگر، بیان محبت و قدردانی از کارهای کوچک، باعث میشود اعضای خانواده احساس ارزشمندی کنند.
احساسات مثبت نه تنها روحیه را تقویت میکنند، بلکه باعث کاهش استرس و افزایش سلامت روان نیز میشوند. خانوادهای که فضای شاد و محبتآمیز دارد، در برابر مشکلات مقاومتر است و کمتر دچار تنش میشود.
تابآوری خانواده یعنی توانایی ایستادن دوباره پس از هر سختی. این ویژگی ذاتی نیست، بلکه قابل یادگیری و تقویت است.
با ارتباط سالم، همدلی، انعطافپذیری، حمایت متقابل و باور به تواناییهای خود، هر خانوادهای میتواند تابآور شود.
در جامعه امروز که پر از فشارها و تغییرات است، خانوادههای تابآور نهتنها از بحران جان سالم به در میبرند، بلکه از آنها رشد میکنند. آنها یاد میگیرند که مشکلات پایان راه نیست، بلکه فرصتی برای رشد، شناخت بیشتر و صمیمیت عمیقتر است.
اگر بخواهیم خانوادهای شاد، قوی و پایدار بسازیم، باید تابآوری را در دل آن پرورش دهیم.
خانوادهای که عشق، احترام، گفتوگو و امید را در زندگی روزمره جاری میکند، همیشه در مسیر خوشبختی و آرامش باقی خواهد ماند.