نقش خانواده در ایجاد تاب آوری نوجوانان در مقابل سو مصرف مواد و اعتیاد چیست ؟ از آنجايـی كـه همـه ی جوانـان نمی تواننـد در خانواده هـا و محیط هـای خطرپذيـر سـالم بـه ماننـد؛ پژوهش هـای اخیـر عـلاوه بـر تأكیـد بـر عوامـل خطـرزا، بـه طـور فزاينـده ای از اهمیـت درک نقـش غیرمسـتقیم روندهـا و عوامـل بازدارنـده و محافظـت كننـده خانوادگـی حمايـت می كنـد.
عوامـل محافظت كننـده احتمـالا بـه طـور مسـتقیم مصـرف مـواد را كاهـش می دهنـد يـا مانـع از نفـوذ عوامـل خطـرزا می شـوند.
آگاهـًی از رونــدهای محافظـت كننده ی خــانوادگی كه بــاعث رشـد تـاب آوری در جوانــان می شونــد، بايـد اسـاس مداخلــه ی خانوادگـی و رشـد جوانـان باشـد.
گارمـزی و همـکاران با مطالعـه كـودكان «آسـیب ناپذيرِ» مقـاوم در برابـر فشـار يـا كـودكان تـاب آور دريافتند كـه محیط های محافظـت كننـده ی خانوادگـی منجـر بـه پـرورش جوانانـی شايسـته، باانگیـزه و موفـق می شـود.
همچنیــن مايــکل راتــر(1990) نیــز بــه ايــن نتیجــه رســیده اســت كــه مکانیســم های محافظت كننــده، موقعیت هــای كلیــدی در زندگــی جوانــان را بــه كار می گیرنــد و اينکــه آن هــا را بايـد مـورد توجـه خـاص قـرارداد .كـودكان و نوجوانـان تـاب آور در مقابلـه بـا عوامـل فشـار زا در زندگی شـان از تـوان بالاتـر و تـاب و تحمـل بیشـتری برخوردارنـد، زيـرا آن هـا بـرای بـه حداقـل رسـاندن تأثیـرات منفـی و حفـظ اعتمـاد بـه نفـس و دسترسـی فزاينـده بـه فرصت هـا و امکانـات، از مهارت هــای سازشــی خــود بهــره می برنــد .
هازلـدن 1996(؛ بـه نقـل از برنسـتاين و زيـگ ،1999) بـا مـرور ادبیـات پژوهـش عوامـل موثـر در تـاب آوري در نوجوانـان را بـه شـرح زيـر توصیـف میكنـد:
وجـود يـک مراقـب دلسـوز بزرگسـال:
نقش خانواده در ایجاد تاب آوری اعتیاد نوجوانان گاهی به شکل داشـتن يـک رابطـه ی بین فـردی مثبت بـا يکـی از والدين يـا مراقـب دلسـوز بـزرگ سـال، عامل اصلـی محافظت كننـده در مـورد مصرف مـواد به شـمار می رود .
در بیش تـر مـوارد، والـد مراقـب، مـادر اسـت؛ بنابرايـن، ويژگی هـای مادرانـه مهـم و جـدی هسـتند .پژوهشـگران دريافته انـد كـه مـادران شايسـته ای كـه مهربـان و باعاطفـه و بـا اعتمـاد به نفس هسـتند ،دسـت بـه تنبیـه نمی زننـد و از مهارت های رهبـری برخوردارنـد، فرزندانـی تربیت می كنند كـه احتمال بـزه كار شـدن يـا مصـرف مـواد در آن ها بسـیار كمتر اسـت. بـروک، نومـورا و كوهـن(1989) گزارش كرده انـد كـه در روابـط مـادر- نوجـوان، دلبسـتگی های متقابـل بـه عنـوان عامـل محافظت كننـده عمل نمـوده و تأثیـر عوامـل خطـرزا اولیـه ی دوران كودكـی بـرای مصرف مـواد كاهـش می دهند .
دلبســتگی و پيونــد:
نظريه هــای متمركــز بــر سبب شناســی مِصــرف مــواد در نوجوانــان، بــر اهمیـت پیونـد بـا خانـواده، مدرسـه و گـروه تأكیـد میكننـد. بـر اسـاس بسـیاری از مطالعـات، توانايـی در «ايجـاد پیونـد»، تـا انـدازه ی زيـادی بـا نتايـج مثبـت مرتبـط اسـت. بـه نظـر می رسـد كـه توانايـی كـودک بـرای برقـراری رابطـه ای صمیمـی و قابـل اعتمـاد بـا فـردی ديگـر، عامـل واقعـیِ تـاب آوری باشـد.
هرچنـد، در غیـابِ فرصتـی بـرای ايجـاد دلبسـتگی بـه والـدی دلسـوز و مثبـت، دلبسـتگی هايینســبت بــه ســاير بزرگســالان دلســوز) يعنــی پدربزرگ هــا و مادربزرگ هــا، بســتگان، خواهــر و بـرادر بزرگ تـر يـا والديـن ناتنـی، آمـوزگاران ،يـا «پدرخوانـده و مادرخوانـده »يـا والديـن دوسـتان( می توانـد دلبسـتگی مـورد نیـاز بـه «مراقـب دلسـوز بزرگسـال» را فراهـم آورد. حمايـت خانـواده ی گســترده كــه بیش تــر اوقــات در خانواده هــای ســنتی بــا قومیت هــای مختلــف ديــده می شــود ،احتمـال وجـود آن «مراقـب دلسـوز بزرگسـال» را افزايـش می دهـد.
برخـی از جوانـان بـا فـرار از عـدم پذيـرش، خشـونت ،يـا خانه هـای آشـوب زده و يافتـن «خانـواده»ی مثبت تـر ،يـا محیط هـای ســازمانی، تمريـن خودسـازی می كننـد. همچنیـن احتمــال دارد وابسـتگی های شـديد والـد/ فرزنـد بـا والدينـی كـه هنـوز سـوء مصرف كننـده ی مـواد هسـتند، جوانـان را بـه مصـرف مـواد تشـويق كنـد.
احتمـال دارد خـودداری از مصـرف مـواد و بزهـکاری در چنیـن مـواردی بـه توانايـی جوانـان در ســاختن زندگــی «خانوادگــی» مثبت تــر بــرای خودشــان بســتگی داشــته باشــد. اگــر فرزنــدان خانواده هـای ناسـالم، از طريـق برقـراری رابطـه ای صمیمـی و دلسـوزانه بـا خواهـر يـا بـرادر، مربـی ورزشـی در دوران نوجوانـی ،يـا هـم تیمی هـا، از پشـتیبانی های اجتماعـی برخـوردار شـوند، احتمـال آنکـه مصرف كننـده ی مـواد يـا بـزه كار شـوند بسـیار كـم اسـت.
داشــتن هــدف در زندگــی:
در بخش دیگر نقش خانواده در ایجاد تاب آوری اعتیاد نوجوانان بر اساس اینگونه توصیف شده است که داشــتن آرزو، تعهــد بــه طــرح و برنامـه ای بلندمـدت و توانايـی در بـه تأخیـر انداختـن خواسـته ها، نیـز در تـاب آوری جوانـان مهـم اسـت. چنیـن بـه نظـر می رسـد كـه توانايـی پیشـبرد اهـداف يـا «آرزويـی» بلندمـدت در محافظـت جوانــان در برابــر تصمیمــاتِ بالقــوه فاجعه آمیــزِ زندگــی بســیار اهمیــت دارد. در مطالعــه ای در مــورد تــاب آوری مشــاهده شــد كــه داشــتن هــدف در زندگــی، مهم تريــن عامــل تــاب آوری در برنامه ريـزی موفقیت آمیـز زندگـی بـرای دانشـجويان بـوده اسـت ،كـه حـل مشـکلات و اعتمـاد بـه نفـس را نیـز در پـی داشـته اسـت.
خانــواده ی گســترده ی مســتحکم و ســاختارهای حمايتــی دوســتان: خانواده هــای مســتحکم سرمشـق های بیشـتری ارائـه می كننـد و از فرزنـدان در معـرض خطـر پشـتیبانی می كننـد .يکـی از ويژگی هـای جوانـان تـاب آور ايـن اسـت كـه خـود آنهـا بـه طـور انعطاف پذيـری از اعضـای سـوء مصرف كننــده ی مــواد در خانــواده فاصلــه می گیرنــد.
پشــتيبانی از تصميم گيری هــای مهــم:
نقش خانواده در تاب آوری و اعتیاد نوجوانان در بخش دیگری خود را بعنوان فرصتی برای مشارکت و تصمیم گیری نمایان میکند خانواده هــا می تواننــد در تصمیم گیری هــای مناســب كــه تــا مدتــی بــر زندگــی جوانــان تأثیــر خواهــد گذاشــت، بــه آن هــا كمــک كننــد؛ تصمیمــات تحصیلــی، آموزش هــای فنــی، انتخــاب شــغل، انتخــاب دوســت و شــريک زندگــی، و عضويــت در گروه هـای اجتماعـی. مطالعـات طولـی توسـط راتـر و ديگـران بـه ايـن نتیجـه رسـیده اسـت كـه تصمیم گیری هــای مثبــت در موقعیت هــای مهــم زندگــی می توانــد تأثیــر عمیقــی بــر مشــکلات آينـده ی فـرد بگـذارد. خانـواده ی حمايـت كننـده، بـا سـال ها خـرد و تجربـه ی اعضـای بزرگ تـر آن ،می توانـد در تصمیم گیری هـای مناسـب بـه جوانـان كمـک كنـد. بـه عـلاوه، احتمـالاً خانواده هـای حمايـت كننـده در مـورد ارزش هـا و بینش هـای خانوادگـی دربـاره ی جهـان، از جملـه مصـرف الـکل و مــواد بحــث و گفت وگــو می كننــد.
همچنیــن، آن هــا می تواننــد در يادگیــری بــالا بــردن زمــان رضايــت و خشــنودی و رشــد و گســترش آرمان هــا دربــاره ی فــردی كــه می خواهنــد باشــند و كاری كـه می خواهنـد انجـام دهنـد ،كمـک كننـد. اگـر بینشـی بـرای خـود يـا آرزويـی بـرای آينـده نداشـته باشـند، در معـرض اتخـاذ تصمیمـات نابخردانـه ای هسـتند كـه فرصت هـای آنـان بـرای موفقیـت را بـه خطـر خواهـد انداخـت.
قوانيــن و اســتانداردهای ســوء مصــرف مــواد والديــن:
نقش خانواده در ایجاد تاب آوری اعتیاد نوجوانان میتواند بشکل نارضايتــی والديــن از مصــرف مــواد فرزنـدان و تعییـن اسـتانداردهای روشـن بـرای مصـرف نکـردن بعنوان عامـل محافظـت كننـده ی مهمـی در مصـرف انواع مواد مخدر و الکل نمایان شود . بـر اسـاس نتايـج مطالعـات، نوجوانـان دوازده سـاله ای كـه از 01 يـا 11 سـالگی والدينشــان بــه آن هــا اجــازه داده انــد در خانــه الــکل بــنوشــند، در محیط هــای بــدون نظــارت بیش تـر الـکل مصـرف می كننـد، تـا جوانانـی كـه والدينشـان بـه آنهـا اجـازه ی نوشـیدن الـکل در خانــه را نمی دادنــد.
احسـاس مفيـد بـودن و برخورداری از فرصت هايـی بـرای مشـاركت هدفمنـد در خانـواده:
فرزندانــی كــه در امـــور بــا ارزش و هدفمنــد خانواده شــان شــركت می كننــد، احتمــالاً در برابــر مصـرف مــواد تـاب آوری بیش تــری دارنـد. احتمـالا مشـاركت جوانـان در فعالیت هـا و وظايـف خانوادگـی، ماننـد كارهـای خانـه، مراقبـت از خواهـر و برًادرهـا و افـراد سـالمند خانـواده ،كمـک بـه انجـام تکالیـف خواهـر و برادرهـا ،يـا كمـک بـه شـغل خانوادگـی، بـه رشـد شايسـتگی های فزاينـده و اعتمـاد بـه نفـس كمـک می كنـد.
پژوهشـگران دريافتنـد كـه «وقتـی بـه فرزنـدان مسـئولیت هايی سـپرده می شـود، پیـام روشـن و واضحـی دارد كـه بیانگــر آن اسـت كـه فرزندشـان شايسـته و آمـاده اسـت تـا عضـو مهمـی از خانــواده باشـد». از طريـق مشـاركت هدايت شـده ی فرزند/بزرگسـال، ايـن فرزنـدان مهارت هـای زندگـی را می آموزنـد تـا بـه طـور موفقیت آمیـزی ايـن مسـئولیت ها را بـه انجـام بـه رسـانند.
توقــع زيــاد والديــن يــا خانــواده دربــاره ی عملکــرد فرزنــد:
بــر اســاس نظــر پژوهشــگران توقعـات زيـاد از سـوی والديـن، اولیـاء مدرسـه و اعضـای گـروه و جامعـه از جوانـان، عامـل محافظـت كننـده ی مهمـی بـه شـمار می آيـد. جوانانـی كـه والدينشـان ايـن نگـرش را در آن هـا بـه وجـود آورده انـد كـه هرچـه بـرای موفقیـت نیـاز دارنـد، در اختیـار آنهاسـت، احتمـال مصـرف الـکل يـا ديگـر مـواد در آن هـا كمتـر اسـت. هرچنـد، انتظـارات بايـد متناسـب بـا سـطح رشـد باشـد، در غیـر ايـن صـورت ممکـن اسـت فرزنـد دچـار «سـندرم شکسـت» شـود، ايـن موضـوع توسـط كامفـر و دی مـارش در فرزنـدان والديـن سـوء مصرف كننـده ی مـواد كـه توقعـات نامتناسـبِ رو بـه رشـدی داشـتند، مـورد توجـه قـرار گرفـت.
به قلم استاد دکتر شهرام محمدخانی
