تاب آوری محیط زیست
تابآوری محیط زیست به معنای توانایی اکوسیستمها و سیستمهای انسانی-محیطی برای مقاومت در برابر تغییرات و فشارهای مختلف است.
تاب آوری اکولوژیکی به ظرفیت یک اکوسیستم برای پاسخگویی به اختلالات از طریق مقاومت در برابر آسیب و بازیابی اشاره دارد.
این شامل توانایی یک سیستم طبیعی برای جذب اثرات تغییر، سازماندهی مجدد خود و سازگاری با محیط های جدید در عین حفظ ساختار و عملکرد خود است.
اکوسیستمهای تاب آور با تنوع زیستی، افزونگی عملکردی و زیست پذیری مجدد زیستگاههای آسیبدیده مشخص میشوند.
تاب آوری محیط زیست به مواجهه موفقیت آمیز یک سیستم اکولوژیکی با تغییرات و اختلالات گفته میشود بدون اینکه این سامانه زیست محیطی از یک حالت به حالت دیگری تغییر یابد.
تاب آوری محیط زیست به شاخص دوام سیستمها و توانایی آنها در جذب تغییر و آشفتگی و همچنان حفظ روابط مشابه بین متغیرهای حالت توصیف شده است.
دکتر محمدرضا مقدسی مدیر و موسس خانه تاب آوری نوشت : تاب آوری روانی ریشه در محیط انسان ساز و محیط زیست طبیعی و یا اقلیم دارد اجتماعی بودن تاب آوری بمعنای دقیق کلمه متاثر بودن آن از تمامی عوامل اثر گذار بر زیست اجتماعی آدمی است.
توانایی و تاب آوری انسان را جز در گسترده ترین معنای محیط نمیتوان در نظر گرفت.
سلامتی ، توانایی و تاب آوری د رخلاء رخ نمیدهد در هم پیوستگی ، وابستگی و هم آیندی تمامی رویدادهای طبیعی و اجتماعی در تاب آوری موضوعیت دارد .
اهمیت تاب آوری دربرابر تهدیدات زیست محیطی ، تجدیدپذیری و ترمیم پذیری منابع تخریب شده ؛ چگونگی تاثیر و تعامل انسان با اقلیم و محل زندگی خویش هم به لحاظ شهرسازی و معماری هم به لحاظ منظر و … به یقین از مباحث مطروحه در تاب آوری زیست محیطی و روانشناسی محیط است.
تسهیلگری و آموزش در توسعه تاب آوری محیط زیست یا تاب آوری سیستم اکولوژیکی، آموزش عالی و سازمانهای مردم نهاد را در بخش مسئولیتهای اجتماعی چشم براه است.
این مهم بویژه برای سازمانها و تشکل های ورزشی تحت نظارت وزارت ورزش شایان توجه است.
چرا که بنظر میرسد ورزشکاران بیش از سایر اقشار دغدغه مند محیط زیست و سلامت آن باشند به نظر میرسد آنان دریافته اند که رشد ، تکامل و بهزیستی روانشناختی در بستر محیط و طبیعتی سالم مهیا خواهد شد.
روانشناسی محیطزیست در طبقه بندی روانشناسی محیطی (Environmental psychology) قرار میگیرد.
روانشناسی محیط بررسی و مطالعه نقشههای شناختی انسان را وظیفه و قلمرو خود میداند.
روانشناسی محیط انسان را در تعامل با محیط مورد مطالعه قرار میدهد این بدان معناست که ارزشها و معانی و اولویتهای محیطی مورد دقت وتوجه است.
نقشههای رفتاری بر مبنای ارتباط انسان فعالیتها به محیط تهیه شدهاند با این فرض که محیط به گسترده ترین معنا شامل محیط طبیعی زندگی ماست که در ساخت آن بطور مستقیم نقشی نداشته ایم.
بعنوان مثال هیچ انسانی در پیدایش و ساخت کوهها، جنگلها و … نقش نداشته است اما در محیط مصنوعی انسان مستقیماً در ساخت و پدید آوردن آن نقش دارد مانند ساختمانها و شهرها ، معابر ، جاده ها و …
ترکیبی از این دو محیط طبیعی و انسان ساز میتواند گستره مطالعات روانشناسی محیط باشد به یقین ازرویکردهای جدید در روانشناسی حوزه مطالعات مربوط به حفاظت از محیط زیست یا روانشناسی محیط زیست است.
بخشی از حوزه روانشناسی محیطی انجمن روانشناسی ایاللات متحده امریکا از سال ۲۰۰۰ به این موضوع اختصاص یافته است.
علوم رفتار ی و اجتماعی و به ویژه روانشناسی در پاسخ به بحرانها و نیازهای فردی، اجتماعی و اقتصادی انسان بدرستی علم پویا ، روبه رشد و موفقی بوده است.
شاید بتوان گفت همه زمینه های مرتبط با آن متناسب با نیازهای متنوع آدمی رشد و توسعه داشته اند.
گسترش ادبیات تحیقیق بصورت عملی نیز موجب ارتقاء کیفیت زندگی و سطح سلامت روانی اجتماعی بوده است.
در این میانه و از لابیرنت مطالعات و تحقیقات روانشناسی حفاظت از محیط زیست «Conservational psychology» خود را نمایان ساخته و علاقه مندان زیادی را نیز بر حسب ضرورت به خود جلب کرده است.
رسالت این دانش جدید این است که انسانها را به حفاظت از محیط زیست خود ترغیب نماید و به آنها انگیزه لازم جهت انجام این کار را بدهد این دانش جدید باعث ایجاد نوعی ارتباط هماهنگ و سیستماتیک بین انسان و محیط زیست طبیعی او میشود.
در این قسمت از روانشناسی همه مباحث به تعامل مردم و محیط مرتبط است.برای مثال این رشته قصد دارد تا درک کند که چگونه و چرا محیط بر ما تاثیر میگذارد.
اکنون سوال بنیادی این است که چگونه میتوانیم از این دانش به نفع خود استفاده کنیم؟ و چه کارهایی میتوانیم انجام دهید تا روابط خود را با جهان اطرافمان بهبود بخشیم.
شاید بتوان گفت روانشناسی محیط شاخهای از علم که مربوط به تعاملات و روابط بین انسانها و محیط اطراف آنها است.
راجر پارکر و هربرت رایت این کسانی هستند که اولین پروژه روانشناسی محیط را با هدف بررسی چگونگی تأثیر محیطهای دنیای واقعی بر رفتار انسان در سال ۱۹۴۵ به عهده گرفتند.
بطور معمول اصول روان شناسی محیط زیست در واکاوی رفتار و نگرش شهروندان در قالب چهار مقوله؛
دلایل اهمیت توجه به آلوگی هوا،
نگرش و ادراک شهروندان در مورد آلودگی،
راهکارهای کلی کاهش آلودگی هوا،
راهبردهای ترویج رفتار پایدار و عوامل موثر بر رفتار
موضوع بحث و تمرکز اصلی خود میداند بطور معمول اینگونه است که در رفتاری های متداول ﺩﻭ ﺭﺍه بیشتر ﻭﺟﻮﺩ ندﺍﺭﺩ.
در واقع در تحلیل رفتار آدمی با دوقطبی محافظت کننده و مخرب مواجه هستیم .
ﺭﻓﺘﺎﺭ مورد انتظار ما رفتار های ﻣﺮﺍﻗﺒﺖﮐﻨﻨﺪﻩ ﺍﺯ ﻣﺤﯿﻂ ﺯﯾﺴﺖ هستند ﻭ در قطب مخالف رفتارهایی هستند که مخرب محیط زیست هستند.
از منظر روانشناسی اجتماعی نبود آینده نگری ، خودمحوری و تحریف مسایل و یا سانسور آن از عمده ترین موضوعاتی هستند که در روانشناسی محیط زیست شایسته توجه هستند.
اهمیت تاب آوری دربرابر تهدیدات زیست محیطی ، تجدیدپذیری و ترمیم پذیری منابع تخریب شده ؛ چکونگی تاثیر و تعامل انسان با اقلیم و محل زندگی خویش هم به لحاظ شهرسازی و معماری هم به لحاظ منظر و … به یقین از مباحث مطروحه در تاب آوری زیست محیطی و روانشناسی محیط است این میتواند رویکردی در اجتماعی بودن تاب آوری یا تاب آوری اجتماعی باشد.
رویکردی که میتواند تاب آوری اقلیم ، سازه های انسان ساز و تاب آوری انسانی را به بحث بکشاند.
از شناسایی و توصیف ویژگی های انسان تاب آوری تا پرورش توانایی و تاب آوری ، از معنامندی ومعنویت تا انس و الفت و مهربانی و قدر شناسی داشته های طبیعی تا بررسی عوامل ژنتیک و اپی ژنتیک متاثر از محیط و زیست گاه طبیعی ، اجتماعی و روانی انسان تا گسترش عدالت و برابری های یکسان به سازه های انسان ساز در عرصه های مختلف آموزشی ، بهداشتی ، آموزشی و… میتواند زمینه های جذابی برای ایده پردازان و پژوهشگران باشد.

تابآوری محیط زیست و توسعه پایدار
۱. تابآوری محیط زیست
تابآوری محیط زیست به معنای توانایی اکوسیستمها و سیستمهای انسانی-محیطی برای مقاومت در برابر تغییرات و فشارهای مختلف است. این فشارها شامل بلایای طبیعی مانند سیل، زلزله و طوفان، تغییرات اقلیمی، آلودگیهای صنعتی و بهرهبرداری بیش از حد از منابع طبیعی میشوند. تابآوری محیط زیست نه تنها به حفظ بقا و ادامه حیات اکوسیستمها کمک میکند، بلکه زمینه لازم برای توسعه اقتصادی و اجتماعی پایدار را نیز فراهم میآورد.
ویژگیهای کلیدی تابآوری شامل تحمل، سازگاری، بازسازی و تنوع زیستی است. تحمل یعنی توانایی یک اکوسیستم برای ادامه فعالیتهای حیاتی بدون فروپاشی در مواجهه با فشارها. سازگاری به معنای تغییر و تنظیم ساختارها و فرآیندها برای مقابله با شرایط محیطی جدید است. بازسازی فرآیندی است که طی آن اکوسیستم پس از اختلال یا آسیب، عملکرد طبیعی خود را بازیابی میکند. تنوع زیستی و تکثیر نقشها، باعث میشود که اکوسیستمها در برابر تغییرات مقاومتر شوند، زیرا گونهها یا فرآیندهای مختلف میتوانند نقش مشابهی ایفا کنند.
مثالهای تابآوری محیط زیست شامل بازسازی تالابها پس از سیلاب، رشد دوباره جنگلها پس از آتشسوزی و احیای جنگلهای حرا در مناطق ساحلی برای کاهش خسارت طوفانها هستند. اکوسیستمهای مقاوم علاوه بر حفظ منابع طبیعی، خدمات حیاتی مانند تصفیه آب، تنظیم آب و هوا و حفاظت از زمینهای کشاورزی را نیز ارائه میدهند. به همین دلیل، تابآوری محیط زیست یکی از اصول اساسی برای توسعه پایدار و حفظ منابع طبیعی در بلندمدت است.
۲. توسعه پایدار
توسعه پایدار به معنای رشد و پیشرفت اجتماعی و اقتصادی است که نیازهای نسل حاضر را برآورده میکند بدون آنکه توانایی نسلهای آینده برای تأمین نیازهای خود به خطر بیفتد. این مفهوم توسط کمیسیون برانتلند در سال ۱۹۸۷ معرفی شد و سه رکن اصلی دارد: محیط زیست، اقتصاد و جامعه. محور محیط زیست شامل حفاظت از منابع طبیعی، کاهش آلودگی و مدیریت پایدار اکوسیستمهاست. محور اقتصادی بر رشد پایدار، ایجاد فرصتهای شغلی و استفاده بهینه از منابع متمرکز است و محور اجتماعی بر عدالت، سلامت و رفاه جامعه تاکید دارد.
توسعه پایدار مستلزم استفاده هوشمندانه از منابع طبیعی، کاهش تولید زباله و گازهای گلخانهای و تشویق به استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر است. اقدامات عملی در این زمینه شامل کشاورزی پایدار، مدیریت منابع آبی، حفاظت از جنگلها و احیای خاکهای فرسوده است. همچنین برنامهریزی شهری با توجه به فضاهای سبز و توسعه همسو با محیط زیست، نقش مهمی در توسعه پایدار دارد.
مثالهایی از توسعه پایدار شامل استفاده از انرژی خورشیدی و بادی، اجرای پروژههای کشاورزی بدون آسیب به خاک، و مدیریت منابع آبی در مناطق خشک است. توسعه پایدار باعث ایجاد توازن بین نیازهای انسانی و ظرفیت محیط زیست میشود و جوامع را قادر میسازد تا در مواجهه با تغییرات اقلیمی و بلایای طبیعی، کمتر آسیبپذیر باشند. بنابراین، توسعه پایدار و تابآوری محیط زیست دو مفهوم مکمل هستند که یکدیگر را تقویت میکنند.
۳. نقش تابآوری محیط زیست در توسعه پایدار
تابآوری محیط زیست نقش اساسی در تحقق توسعه پایدار دارد. اکوسیستمهای مقاوم خدمات حیاتی فراهم میکنند که بدون آنها، توسعه اقتصادی و اجتماعی پایدار ممکن نیست. این خدمات شامل تصفیه هوا و آب، تولید مواد غذایی، تنظیم آب و هوا و محافظت از زیستگاههای طبیعی است. جوامع و اقتصادهایی که به اکوسیستمهای تابآور متکی هستند، بهتر میتوانند با تغییرات اقلیمی، بلایای طبیعی و فشارهای انسانی مقابله کنند و از خسارات گسترده جلوگیری کنند.
تابآوری محیط زیست باعث ایجاد فرصتهای جدید برای توسعه پایدار میشود. به عنوان مثال، بازسازی جنگلها و مراتع نه تنها به کاهش انتشار کربن و حفظ تنوع زیستی کمک میکند، بلکه زمینه برای اشتغال محلی و توسعه گردشگری فراهم میآورد. مدیریت منابع طبیعی به صورت پایدار، استفاده بهینه از آب، خاک و انرژی را تضمین میکند و جامعه را قادر میسازد تا به اهداف توسعه پایدار برسد. سیستمهای چرخهای و بازسازنده نیز از تابآوری محیط زیست پشتیبانی میکنند، زیرا منابع مورد استفاده دوباره به چرخه طبیعی بازمیگردند.
در عمل، پروژههای احیای اکوسیستمهای ساحلی، جنگلها و تالابها نمونهای از همگرایی تابآوری محیط زیست و توسعه پایدار هستند. این پروژهها باعث افزایش توان مقابله با بلایای طبیعی، کاهش آسیب به زیستبومها و افزایش کیفیت زندگی انسانها میشوند. بنابراین، تابآوری محیط زیست نه تنها یک هدف زیستمحیطی است، بلکه یک ابزار کلیدی برای توسعه پایدار و حفظ منابع طبیعی برای نسلهای آینده محسوب میشود.
۴. چالشها
در مسیر ایجاد تابآوری محیط زیست و توسعه پایدار، چالشهای متعددی وجود دارد که باید به آنها توجه شود. یکی از مهمترین چالشها بهرهبرداری بیش از حد از منابع طبیعی است که باعث کاهش تنوع زیستی و تضعیف اکوسیستمها میشود. تغییرات اقلیمی نیز فشار مضاعفی بر محیط زیست وارد میکند و باعث افزایش شدت و فرکانس بلایای طبیعی مانند سیل، خشکسالی و طوفانها میشود. عدم مدیریت صحیح منابع، سیاستهای نامناسب و توزیع ناعادلانه منابع، پیادهسازی اقدامات پایدار را دشوار میکند.
چالشهای اجتماعی و اقتصادی نیز نقش مهمی دارند. فقر و کمبود آگاهی محیط زیستی باعث میشود که جوامع نتوانند به صورت فعال در حفاظت از اکوسیستمها مشارکت کنند. همچنین، صنایع آلاینده و استفاده غیرپایدار از انرژیهای فسیلی مانع پیشرفت توسعه پایدار میشوند. نیاز به همکاری بینالمللی، تدوین قوانین محیط زیستی و ارتقای فناوریهای سبز برای غلبه بر این چالشها ضروری است.
آموزش و فرهنگسازی نیز جزو چالشهای مهم محسوب میشود. اگر جامعه به اهمیت تابآوری محیط زیست و توسعه پایدار آگاه نباشد، تلاشها برای حفاظت از منابع طبیعی به نتیجه نخواهد رسید. بنابراین، ترکیبی از سیاستگذاری هوشمندانه، فناوریهای نوین، مشارکت جامعه و مدیریت پایدار منابع، کلید مقابله با این چالشها است و زمینه را برای توسعهای مطمئن و پایدار فراهم میکند.
۵. نتیجهگیری کلیدی
تابآوری محیط زیست و توسعه پایدار دو مفهوم مکمل هستند که بدون یکدیگر نمیتوانند به اهداف بلندمدت دست یابند. تابآوری محیط زیست تضمین میکند که اکوسیستمها قادر به مقابله با فشارها و اختلالات باشند و خدمات حیاتی خود را برای انسانها و سایر موجودات زنده ارائه دهند. از سوی دیگر، توسعه پایدار چارچوبی برای استفاده بهینه، عادلانه و هوشمندانه از منابع طبیعی فراهم میکند تا نسلهای آینده نیز بتوانند از این منابع بهرهمند شوند.
پیادهسازی موفق توسعه پایدار مستلزم توجه به اکوسیستمها، افزایش تابآوری محیط زیست، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، مدیریت منابع آب و خاک و آموزش جامعه است. پروژههای عملی مانند احیای جنگلها، تالابها و سواحل، نمونهای از همگرایی این دو مفهوم هستند. در نهایت، حفاظت از محیط زیست، افزایش تابآوری و توسعه پایدار نه تنها به حفظ منابع طبیعی کمک میکند، بلکه امنیت غذایی، سلامت و کیفیت زندگی انسانها را نیز تضمین میکند. این مسیر نیازمند تلاش جمعی، سیاستگذاری هوشمند و مشارکت فعال جامعه است.
در دنیای امروز که تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی بر محیط زیست افزایش یافته است، توجه به تابآوری محیط زیست و توسعه پایدار یک ضرورت استراتژیک محسوب میشود و میتواند آیندهای پایدار، سالم و ایمن برای نسلهای آینده تضمین کند.