مایکل آنگار (Michael Ungar) کیست؟ زندگی، نظریه تابآوری و تأثیر اندیشههای او در ایران
مایکل آنگار؛ نظریهپرداز تابآوری چندسیستمی و پیشگام پژوهشهای تابآوری در جهان
مایکل آنگار کیست؟ نگاهی به زندگی، اندیشهها و تأثیر او بر توسعه دانش تابآوری در جهان و ایران
مایکل آنگار (Michael Ungar) از شناختهشدهترین پژوهشگران معاصر در حوزه تابآوری است. نام او در ادبیات علمی روانشناسی، مددکاری اجتماعی، سلامت روان و مطالعات توسعه اجتماعی با گسترش رویکردهای نوین تابآوری پیوند خورده است. در سالهای اخیر، بسیاری از دانشجویان، پژوهشگران و فعالان حوزه سلامت روان در ایران نیز از طریق ترجمه کتابها، مقالات و معرفی نظریههای او با اندیشههایش آشنا شدهاند.
مایکل آنگار استاد دانشکده مددکاری اجتماعی دانشگاه دالهاوزی کانادا است و سالها مدیریت و هدایت پروژههای پژوهشی گستردهای را در زمینه تابآوری بر عهده داشته است. فعالیتهای علمی او محدود به یک رشته دانشگاهی خاص نیست و آثارش در حوزههای روانشناسی، آموزش، سلامت عمومی، مددکاری اجتماعی، سیاستگذاری اجتماعی و مطالعات خانواده مورد استناد قرار میگیرد. همین ویژگی میانرشتهای باعث شده است که آنگار به یکی از چهرههای اثرگذار در گسترش فهم نوین از تابآوری تبدیل شود.
پیش از گسترش نظریههای آنگار، بخش مهمی از ادبیات تابآوری بر ویژگیهای فردی تمرکز داشت. در بسیاری از پژوهشها، تابآوری به عنوان توانایی فرد برای تحمل فشارها، عبور از بحرانها یا سازگاری با شرایط دشوار تعریف میشد. اگرچه این دیدگاه همچنان بخشی از واقعیت را توضیح میدهد، اما مایکل آنگار نشان داد که چنین نگاهی به تنهایی برای فهم پیچیدگیهای زندگی انسان کافی نیست. او استدلال کرد که تابآوری صرفاً محصول ویژگیهای درونی افراد نیست، بلکه نتیجه تعامل فرد با محیط پیرامون اوست.
بر اساس دیدگاه آنگار، زمانی میتوان از تابآوری سخن گفت که افراد بتوانند به منابع حمایتی مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند و محیط اجتماعی نیز امکان بهرهگیری از این منابع را فراهم سازد. به بیان دیگر، تابآوری تنها در درون فرد شکل نمیگیرد، بلکه خانواده، مدرسه، گروههای اجتماعی، فرهنگ، نظام آموزشی، خدمات اجتماعی و حتی سیاستهای عمومی در شکلگیری آن نقش دارند. این نگاه باعث شد مفهوم «بومشناسی اجتماعی تابآوری» به یکی از مهمترین مباحث نظری در این حوزه تبدیل شود.
اهمیت این رویکرد در آن است که مسئولیت تابآوری را صرفاً بر دوش افراد قرار نمیدهد. در بسیاری از جوامع، افراد با فقر، تبعیض، خشونت، محرومیت آموزشی یا محدودیتهای اجتماعی روبهرو هستند. از نگاه آنگار، انتظار تابآوری بدون فراهم کردن منابع حمایتی مناسب، انتظاری واقعبینانه نیست. به همین دلیل، پژوهشهای او همواره تلاش کردهاند ارتباط میان فرد و محیط را در مرکز تحلیل قرار دهند.
یکی از مهمترین دستاوردهای علمی مایکل آنگار توسعه مفهوم «تابآوری چندسیستمی» است. در این رویکرد، تابآوری به عنوان پدیدهای چندلایه در نظر گرفته میشود که در سطوح مختلف زندگی انسان شکل میگیرد. فرد، خانواده، مدرسه، جامعه محلی، سازمانها، ساختارهای فرهنگی و حتی نظامهای اقتصادی و سیاسی میتوانند در افزایش یا کاهش ظرفیت تابآوری نقش داشته باشند. این نظریه به پژوهشگران کمک کرده است تا از نگاه تکبعدی فاصله بگیرند و مسائل انسانی را در بستری گستردهتر مورد بررسی قرار دهند.
فعالیتهای پژوهشی مایکل آنگار تنها به محیط دانشگاهی محدود نبوده است. او در پروژههای بینالمللی متعددی مشارکت داشته و با پژوهشگران کشورهای مختلف همکاری کرده است. یکی از ویژگیهای مهم مطالعات او توجه به تفاوتهای فرهنگی است. آنگار نشان داده است که عوامل مؤثر بر تابآوری در همه جوامع یکسان نیستند. آنچه در یک جامعه به عنوان عامل حمایتکننده عمل میکند، ممکن است در جامعهای دیگر نقش متفاوتی داشته باشد. به همین دلیل، او همواره بر اهمیت مطالعات بینفرهنگی تأکید کرده است.
مرکز پژوهشهای تابآوری دانشگاه دالهاوزی که سالها تحت هدایت او فعالیت کرده، بستری برای اجرای پژوهشهای گسترده در کشورهای مختلف فراهم آورده است. نتایج این مطالعات به توسعه نظریههای جدید و افزایش شناخت جهانی از سازوکارهای تابآوری کمک کردهاند. بسیاری از پژوهشگران حوزه سلامت روان، آموزش و مددکاری اجتماعی در کشورهای مختلف از یافتههای این مرکز بهره گرفتهاند.
در میان آثار منتشرشده توسط مایکل آنگار، کتابها و مقالات متعددی وجود دارند که به موضوعات گوناگونی از جمله تابآوری کودکان و نوجوانان، تابآوری خانواده، سلامت روان، حمایت اجتماعی و تابآوری در شرایط بحران میپردازند. آثار او معمولاً ترکیبی از مباحث نظری، یافتههای پژوهشی و پیشنهادهای کاربردی هستند و به همین دلیل برای دانشگاهیان و متخصصان حرفهای جذابیت دارند.
در ایران نیز اندیشههای مایکل آنگار به تدریج مورد توجه قرار گرفتهاند. بخشی از این آشنایی از طریق ترجمه آثار مرتبط با تابآوری و بخشی دیگر از طریق معرفی نظریههای او در رسانههای علمی، آموزشی و تخصصی شکل گرفته است. در این میان، نام محمدرضا مقدسی به عنوان یکی از افرادی که در معرفی ادبیات تابآوری به زبان فارسی نقش داشته، قابل توجه است.
محمدرضا مقدسی طی سالهای گذشته در ترجمه، معرفی و ترویج منابع مرتبط با تابآوری فعالیت کرده است. برخی از آثاری که با مشارکت او به فارسی ترجمه شدهاند، به اندیشهها و رویکردهای مایکل آنگار ارتباط دارند. از جمله میتوان به کتاب «تابآوری: راهنمای ایجاد و برنامه اقدام»، کتاب «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه» و همچنین «پروژه بینالمللی تابآوری» اشاره کرد. این آثار در سالهای اخیر در دسترس مخاطبان فارسیزبان قرار گرفتهاند و به آشنایی بیشتر علاقهمندان با ادبیات بینالمللی تابآوری کمک کردهاند.
البته نقش ترجمه تنها بخشی از فرایند انتقال دانش است. بسیاری از مفاهیم علمی زمانی اثرگذاری بیشتری پیدا میکنند که در قالب گفتوگوهای عمومی، برنامههای آموزشی و تولید محتوای تخصصی معرفی شوند. در این زمینه، فعالیتهای مرتبط با «خانه تابآوری» نیز قابل توجه است. خانه تابآوری طی سالهای اخیر به عنوان بستری برای انتشار مطالب آموزشی، معرفی کتابها، ارائه یادداشتهای تخصصی و آشنایی مخاطبان با مفاهیم تابآوری فعالیت کرده است.
بخشی از مطالب مربوط به معرفی نظریهپردازان برجسته تابآوری، از جمله مایکل آنگار، از طریق این بستر یعنی خانه تاب آوری بعنوان آدرس اصلی تاب آوری ایران در اختیار مخاطبان فارسیزبان قرار گرفته است. این فعالیتها به ویژه برای دانشجویان، روانشناسان، مددکاران اجتماعی، مشاوران و علاقهمندان به مباحث سلامت روان اهمیت داشتهاند؛ زیرا دسترسی به منابع اصلی انگلیسی برای همه مخاطبان امکانپذیر نیست.
از منظر تاریخی، توسعه ادبیات تابآوری در ایران حاصل تلاش مجموعهای از پژوهشگران، مترجمان، دانشگاهیان و فعالان حوزه سلامت روان بوده است و نمیتوان آن را به یک فرد یا نهاد خاص محدود کرد. با این حال، ترجمه کتابها، انتشار مطالب آموزشی و معرفی پژوهشگران برجسته بینالمللی از جمله اقداماتی هستند که به گسترش آگاهی عمومی درباره تابآوری کمک کردهاند. در این میان، معرفی آثار مایکل آنگار و انتقال بخشی از ادبیات علمی مرتبط با او به زبان فارسی را میتوان بخشی از این روند دانست.با این حال خانه تاب اوری با ترجمه بیش از ۵۰ عنوان پیشگام تاب آوری ایران است.
امروزه مایکل آنگار در بسیاری از دانشگاهها و مراکز پژوهشی جهان به عنوان یکی از نظریهپردازان اصلی تابآوری شناخته میشود. اهمیت او تنها در ارائه تعاریف جدید از تابآوری نیست، بلکه در تغییر زاویه نگاه به این مفهوم نهفته است. او نشان داد که برای درک موفقیت انسان در مواجهه با دشواریها باید همزمان به فرد، خانواده، جامعه و فرهنگ توجه کرد. این دیدگاه موجب شده است که تابآوری از یک مفهوم محدود روانشناختی به چارچوبی گسترده برای مطالعه سلامت، آموزش، توسعه اجتماعی و سیاستگذاری عمومی تبدیل شود.
در ایران نیز آشنایی با اندیشههای مایکل آنگار به تدریج زمینهساز توجه بیشتر به ابعاد اجتماعی و فرهنگی تابآوری شده است. ترجمه کتابها، معرفی نظریهها و انتشار مطالب آموزشی درباره آثار او، فرصتی برای گسترش گفتوگوهای علمی در این حوزه فراهم کرده است. هرچند مسیر توسعه دانش تابآوری همچنان ادامه دارد، اما بدون تردید مایکل آنگار یکی از تأثیرگذارترین چهرههایی است که در شکلگیری نگاه معاصر به تابآوری نقش داشته و آثار او همچنان از منابع مهم برای پژوهشگران، دانشجویان و متخصصان حوزه سلامت روان و مددکاری اجتماعی به شمار میروند.
