کارگاه تخصصی «تابآوری باوربنیان» در البرز؛ نقش قدرت باور و بازآفرینی سلامت روان
کارگاه تخصصی «تابآوری باوربنیان» در البرز؛ نقش قدرت باور و بازآفرینی سلامت روان در گذر از بحران
تابآوری باوربنیان (Belief-Based Resilience) رویکردی میانرشتهای در حوزه سلامت روان و روانشناسی مثبتگرا است که بر این پیشفرض بنیادین استوار است که کیفیت مواجهه انسان با بحران، پیش از آنکه تابع شدت رویداد بیرونی باشد، تابع ساختار باورها و تفسیرهای ذهنی اوست. در این الگو، تابآوری نه یک ویژگی ارثی یا واکنشی صرف در برابر فشار، بلکه یک ظرفیت شناختی-هیجانی قابلآموزش تلقی میشود که از بازنگری آگاهانه در نظام اعتقادی فرد حاصل میگردد.
در دنیای پرهیاهوی امروز که استرسهای مدرن و چالشهای ذهنی به یکی از دغدغههای اصلی بهداشت روان تبدیل شدهاند، نشست و کارگاه آموزشی تخصصی «قدرت باور؛ از خودآگاهی تا تابآوری اجتماعی» به همت جمعیت همیاران سلامت روان ایران (شعبه استان البرز) و با حضور جمعی از پژوهشگران، روانشناسان و علاقهمندان حوزه سلامت روان در فرهنگسرای کوثر کرج برگزار شد. این رویداد علمی با سخنرانی دکتر محمدرضا مقدسی (بنیانگذار و پدر تابآوری ایران) میزبانی شد. این نشست با رویکردی مشارکتی و دیالوگمحور طراحی شد تا شرکتکنندگان بهجای شنوندگان صرف، به بازاندیشی و اصلاح الگوهای فکری خود بپردازند.
دکتر محمدرضا مقدسی معاونت علمی و پژوهشی جمعیت همیاران سلامت روان در سخنرانی عنوان کرد که تابآوری حقیقی در بستر بازنگری نظام باورها شکوفا میشود؛ جایی که انسان با عبور از زنجیرهای ذهنی و دیوارهای انکار، از حصار “منِ تنها” به گستره همدلانه “ما” قدم میگذارد و رنج انسانها اغلب محصول خودِ حوادث نیست، بلکه بازتاب تفسیری است که ذهن از واقعه ارائه میدهد؛ از این رو، «قدرت باور» معمار اصلی سلامت روان و گذر از بحرانهاست.
فراتر از جبر موقعیت؛ چرا ثروت و امکانات بدون دانایی توسعه نمیآفریند؟
یکی از محورهای بنیادین مطرحشده در این کارگاه، تحلیل نسبت میان شرایط محیطی و دستاوردهای انسانی بود. برخلاف تصور رایج که محیط مساعد را تنها عامل موفقیت و شرایط دشوار را عامل شکست مطلق میداند، زندگی همواره از معادلات خطی تبعیت نمیکند. تجربه جوامع نشان داده است که برخورداری از ثروتهای طبیعی، معدنی یا پیشینههای تاریخی ممتاز، بدون وجود خردورزی، آموزش مستمر و مدیریت صحیح، هرگز به توسعه پایدار ختم نمیشود. دکت رمحمدرضا مقدسی در این بخش تأکید کرد که سرمایه انسانی تنها زمانی شکوفا میشود که با دانایی و آگاهی همراه گردد، در غیر این صورت داشتههای اولیه تضمینکننده فرجامی نیک نخواهند بود.
نظریه ABC و نقش واسطهای باورها در شکلگیری هیجانات
بخش مهمی از این نشست به بررسی مدل شناختدرمانی و نظریه ABC اختصاص یافت. بر اساس این رویداد شناختی، میان یک رویداد بیرونی (محرک) و واکنش عاطفی یا رفتاری انسان، حلقهای تعیینکننده به نام «نظام باورها و تفسیر ذهنی» قرار دارد. برای نمونه، گمشدن یک وسیله ممکن است در فردی احساس فروپاشی ایجاد کند، در حالی که دیگری آن را حادثهای قابلمدیریت بداند. این تفاوت اثبات میکند که رنج انسانها لزوماً ناشی از خودِ حوادث نیست، بلکه بازتاب تفسیری است که ذهن از آن واقعه ارائه میدهد؛ بنابراین، ایجاد وقفه میان رویداد و واکنش، فرصتی طلایی برای انتخاب آگاهانه خلق میکند.
«باید»های انعطافناپذیر؛ زنجیرهای نامرئی ناکامی در زندگی فردی
شناسایی باورهای غیرعقلانی و تلههای فکری از دیگر مباحث تأملبرانگیز این کارگاه بود. انتظارات مطلقگرایانه نظیر «همه باید مرا دوست داشته باشند»، «هرگز نباید شکست بخورم» یا «دیگران باید مطیع خواستههای من باشند»، انسان را در حصار توقعات دستناممکن گرفتار میکنند. واژه «باید» در این میان نقشی تخریبگر در فرسایش سلامت روان ایفا میکند. راهکار علمی ارائهشده در نشست برای رهایی از این زنجیرهای ذهنی، فهرستکردن باورها، غربالگری افکار عقلانی از غیرعقلانی و ارزیابی مستمر اعتبار آنها در مواجهه با چالشهای زندگی روزمره است.
اعتیاد و تغییر تدریجی؛ بازسازی زیرساختهای فکری نیازمند صبوری است
بررسی ریشههای رفتارهای آسیبزا و اعتیاد از دیگر ابعاد تخصصی این نشست بود. باورهای نادرست و غیرعقلانی نقش مهمی در تداوم وابستگی و چرخههای انکار دارند. سخنران با بیانی استعاری بر این نکته تأکید کرد که همانگونه که تخریب و بازسازی یک بنای فرسوده در چند روز غیرممکن است، ترمیم آسیبهای ساختاری روان نیز به زمان، صبوری و آموزش مستمر نیاز دارد. در این رویکرد، شکست پایان راه نیست، بلکه دادهای ارزشمند از مسیری است که به مقصد نرسیده و گام نخست بهبود، پذیرش واقعیت بدون خودسرزنشی است.
از «منِ تنها» تا افق «ما»؛ پیوند تابآوری فردی با همبستگی اجتماعی
در بخش پایانی نشست، بر ضرورت پیوند میان تابآوری فردی و انسجام جمعی تأکید شد. انسان در انزوا و گسست ارتباطی، توان کمتری برای ترمیم روانی دارد. تجربه همدلی، روابط امن و گشودن «پنجره گفتوگو»، گذرگاههایی هستند که فرد را از حصار فردگرایی به گستره همدلانه «ما» هدایت میکنند. نسل آینده نیز بیش از توصیههای کلامی، بازتاب رفتار بزرگسالان است؛ در نتیجه، ساختن جامعهای تابآور از بازنگری در باورهای فردی آغاز میشود و با چراغ دانایی، گفتوگو و عشق تداوم مییابد.









