تاب آوری شناختی چیست ؟

تاب­ آوری شناختی چیست و چگونه اندازه ­گیری می­شود؟

تاب‌آوری شناختی (Cognitive Resilience) به ظرفیت فرد برای حفظ، بازیابی یا سازگارانه تغییر دادن عملکردهای شناختی در مواجهه با فشار روانی، استرس، آسیب مغزی، بیماری، پیری یا سایر عوامل تهدیدکننده شناخت گفته می‌شود.

در ادبیات علمی، تعریف دقیق این مفهوم به زمینه پژوهش بستگی دارد. در پژوهش‌های مرتبط با استرس، تاب‌آوری شناختی به توانایی فرد برای غلبه بر آثار منفی شکست‌ها و استرس بر عملکرد شناختی اشاره دارد.

در حوزه سالمندی و علوم اعصاب، یک چارچوب مهم علمی، تاب‌آوری شناختی را توانایی حفظ عملکرد شناختی در برابر تغییرات نامطلوب مغزی، آسیب‌شناسی مغز یا عوامل خطر افت شناختی تعریف می‌کند. این تعریف در مقاله‌ای با مشارکت پژوهشگران حوزه‌های عصب‌شناسی و سالمندی ارائه شده است.

به زبان ساده تاب‌آوری شناختی یعنی مغز و نظام شناختی فرد بتوانند در شرایط دشوار «خوب فکر کردن» را حفظ کنند، از اختلال ایجادشده بازگردند و در صورت لزوم راهبردهای جدیدی برای حل مسئله پیدا کنند.

مؤلفه‌های مهم تاب‌آوری شناختی

تاب‌آوری شناختی با توانایی‌هایی مانند انعطاف‌پذیری شناختی، توجه، حافظه کاری، حل مسئله، تصمیم‌گیری، کنترل شناختی و ارزیابی مجدد موقعیت‌های دشوار ارتباط دارد. پژوهش‌های عصب‌شناختی نیز نقش شبکه‌های پیشانی مغز و انعطاف‌پذیری شناختی را در سازگاری با شرایط نامطلوب برجسته کرده‌اند.

یک نکته علمی مهم این است که تاب‌آوری شناختی با ذخیره شناختی (Cognitive Reserve) یکی نیست. چارچوب علمی پیشنهادی در پژوهش‌های دانشگاهی، «ذخیره شناختی» را مجموعه منابع شناختی فرد می‌داند، در حالی که «تاب‌آوری شناختی» به توانایی حفظ عملکرد شناختی در حضور یک عامل نامطلوب یا خطر مربوط می‌شود.

برای مثال، دو فرد ممکن است از نظر توانایی شناختی اولیه مشابه باشند، اما هنگام مواجهه با استرس شدید، بیماری یا تغییرات مغزی، یکی بتواند عملکرد خود را بهتر حفظ کند. این تفاوت می‌تواند نمونه‌ای از تاب‌آوری شناختی بیشتر باشد.

تاب‌آوری شناختی فرایندی پویا است که طی آن فرد قادر است در مواجهه با عوامل نامطلوب، استرس، آسیب یا تغییرات مرتبط با مغز، عملکرد شناختی خود را حفظ کند، پس از اختلال آن را بازیابی نماید یا با استفاده از راهبردهای شناختی و عصبی جایگزین، سازگاری مؤثر خود را ادامه دهد.

تاب آوری شناختی به توانایی مغزو سیستم اعصاب مرکزی برای کنترل عوامل استرس زا، آسیب ها و همچنین مقاومت در برابر ظهور علائم یا اختلاات تعریف شده است تاب آوری شناختی بمعنای توانایی و ظرفیت غلبه بر آثار نامطلوب منفی شکست ها و استرس های مرتبط با عملکرد شناختی انسان است.

دکتر ریحانه جباری روانشناس و نویسنده در خانه تاب آوری در یادداشتی اختصاصی تاب آوری شناختی را توصیف کرده است تاب­ آوری به­ عنوان توانایی سازگاری مثبت و موفقیت­ آمیز در شرایط ناگوار و تهدیدکننده، در پی شناخت شیوه ­هایی برای بهزیستی و شادکامی انسان است یکی از انواع تاب­ آوری، تاب­ آوری شناختی است که به علوم شناختی مربوط می­شود. علوم شناختی مطالعه ­ای بین رشته­ ای مرکب از هوش مصنوعی، علم اعصاب، روانشناسی، فلسفه­ ی ذهن و زبان­شناسی است.

این علوم با تکیه بر تجربه، به شناخت مغز و کارکردهای آن می­پردازد و از جمله خدمات آن استفاده­ بهینه از مغز، معالجه­ آسیب­های مغزی و طراحی الگوهای مصنوعی از روی مغز است(خرازی، ۱۳۸۶).
بر این اساس تاب­ آوری شناختی به ­عنوان یکی از موضوعات مورد بررسی در علوم شناختی، توانایی حفظ یا بازیابی ظرفیت­های شناختی در معرض خطر تعریف می­شود (جا، موریسن، پارکر و استنلی، ۲۰۱۷)، که برآیند نوعی فرآیند ذهنی برای فهم، تصمیم ­گیری، یادآوری، تحلیل پدیده­ ها و حل مسئله است. (منوچهری راد، زندحسامی، داوری و موسی ­خانی، ۱۳۹۶) تاب­ آوری شناختی چنین نیز تعریف شده است: ظرفیت غلبه بر اثرات منفی موانع و شکست­ها و استرس­ های مرتبط با آن بر عملکرد شناختی (استال، بولتون و بارن، ۲۰۰۸).

 

عوامل محافظتی که در میزان تاب­ آوری شناختی نقش دارند به دو دسته تقسیم می­شوند: اول عوامل ایستا که طی مداخله تغییر نمی­کنند، مانند سن و جنسیت. دوم عوامل پویا که تغییرپذیر هستند مانند محیط، عملکرد خانواده، شرایط اقتصادی و اجتماعی(اندرسون و همکاران، ۲۰۱۹).

 

یکی از نقش­ های تاب­ آوری شناختی، تأثیر آن در تأخیر بروز علائم بالینی است (ورثرجه، ریمانن، آیر و وموری، ۲۰۱۹). پژوهش­ها نشان داده ­اند که افرادی که از لحاظ شناختی تاب­ آور هستند، با وجود علائم خطر ژنتیکی آلزایمر، تا اواخر سالمندی از اختلال مصون می­مانند و تنها در قالب نقص­ های خفیف شناختی به حیات خود ادامه می­دهند. (هیدن و همکاران، ۲۰۱۹).

از میان عواملی که منجر به افزایش تاب­ آوری شناختی می­شود می­توان به مداخلات سبک زندگی شامل رژیم غذایی، ورزش، آموزش شناختی و مقابله با استرس اشاره کرد(شرچن و همکاران، ۲۰۲۰). با توجه به اهمیت تاب­ آوری شناختی، در سال ۲۰۱۵ مقیاس تاب­ آوری شناختی جهت سنجش این متغیر توسط اسمیت ساخته شد که در آن اظهاراتی درمورد عقاید و احساسات و رفتار آمده است و خوش­بینی درمورد آینده، پیگیری اهداف زندگی، رضایت از مولدبودن و اثربخشی و زندگی براساس ارزش­های اصلی فرد را پیش­بینی می­کند.
این مقیاس توسط حسینی و همکاران در سال ۱۳۹۹ در جامعه ایرانی نیز هنجاریابی و روایایی و پایایی آن تأیید شده است.